११ मे १८८८ : क्रांतीसूर्य ज्योतिराव फुले यांना “महात्मा” पदवी बहाल

सामाजिक समतेच्या लढ्याला मिळालेला जनतेचा सर्वोच्च सन्मान

भारतीय समाजसुधारणेच्या इतिहासात ११ मे १८८८ हा दिवस अत्यंत ऐतिहासिक आणि प्रेरणादायी मानला जातो. या दिवशी पुणे येथे आयोजित भव्य जाहीर सभेत समाजक्रांतीचे प्रणेते, स्त्रीशिक्षणाचे जनक आणि शोषित-वंचितांच्या हक्कांसाठी आयुष्यभर संघर्ष करणारे क्रांतीसूर्य ज्योतिराव गोविंदराव फुले यांना “महात्मा” ही पदवी बहाल करण्यात आली. विशेष म्हणजे हा सन्मान कोणत्याही राजकीय सत्तेने दिलेला नव्हता, तर समाजातील बहुजन, शेतकरी, कामगार, स्त्रिया आणि सामान्य जनतेच्या प्रेमातून व कृतज्ञतेतून त्यांना हा मान मिळाला होता.

त्या काळात भारतीय समाजात जातीभेद, अस्पृश्यता, स्त्रीदास्य आणि अंधश्रद्धांचे जाळे घट्ट विणले गेले होते. अशा कठीण परिस्थितीत ज्योतिराव फुले यांनी शिक्षण, समता आणि मानवतेचा दीप प्रज्वलित केला. त्यांनी स्त्रियांसाठी आणि बहुजन समाजासाठी शिक्षणाची दारे खुली केली. सन १८४८ मध्ये पत्नी सावित्रीबाई फुले यांच्या सहकार्याने पुण्यात मुलींसाठी भारतातील पहिली शाळा सुरू करून त्यांनी सामाजिक क्रांतीची मुहूर्तमेढ रोवली. स्त्रीशिक्षण हे पाप समजल्या जाणाऱ्या काळात त्यांनी घेतलेले हे धाडसी पाऊल भारतीय इतिहासात क्रांतिकारक ठरले.

ज्योतिराव फुले यांनी केवळ शिक्षणापुरते कार्य मर्यादित ठेवले नाही, तर अस्पृश्यतेविरुद्धही जोरदार लढा उभारला. समाजातील शूद्र-अतिशूद्र, शेतकरी, कष्टकरी आणि वंचित घटकांना न्याय मिळवून देण्यासाठी त्यांनी आयुष्य वेचले. “सत्यशोधक समाज” या संस्थेची स्थापना करून त्यांनी जातीव्यवस्था, धार्मिक अंधश्रद्धा आणि अन्यायकारक परंपरांविरुद्ध आवाज उठवला. त्यांच्या विचारांमुळे बहुजन समाजामध्ये स्वाभिमान आणि आत्मविश्वास निर्माण झाला.

शेतकऱ्यांच्या दुःखावर भाष्य करणारे “शेतकऱ्याचा असूड” हे त्यांचे पुस्तक आजही सामाजिक वास्तव मांडणारा महत्त्वाचा दस्तऐवज मानले जाते. त्यांनी विधवा पुनर्विवाह, बालहत्या प्रतिबंध, स्त्रियांचे हक्क आणि अनाथ मुलांच्या संगोपनासाठीही महत्त्वपूर्ण कार्य केले. त्यांच्या घरातील विहीर अस्पृश्यांसाठी खुली करून त्यांनी मानवतेचा आदर्श समाजासमोर ठेवला.

११ मे १८८८ रोजी पुण्यातील मंडई परिसरात झालेल्या जाहीर सभेत हजारो लोकांच्या उपस्थितीत ज्योतिराव फुले यांना “महात्मा” ही पदवी देण्यात आली. “महात्मा” म्हणजे महान आत्मा — समाजासाठी स्वतःचे जीवन अर्पण करणारा मानवतावादी व्यक्तिमत्त्व. ही पदवी त्यांच्या कार्याचा आणि त्यागाचा सर्वोच्च गौरव ठरली.

महात्मा फुले यांचे विचार आजही तितकेच प्रेरणादायी आहेत. शिक्षण, समता, सामाजिक न्याय आणि बंधुता या मूल्यांची शिकवण त्यांनी समाजाला दिली. आधुनिक भारताच्या जडणघडणीत त्यांचे योगदान अमूल्य आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, राजर्षी शाहू महाराज यांसारख्या अनेक समाजसुधारकांना त्यांच्या विचारांची प्रेरणा मिळाली.

आज ११ मे निमित्ताने महात्मा फुले यांना अभिवादन करताना त्यांच्या समतेच्या, शिक्षणाच्या आणि मानवतेच्या विचारांना आचरणात आणण्याची गरज अधिक प्रकर्षाने जाणवते. समाजातील अन्याय, भेदभाव आणि अज्ञान दूर करण्यासाठी महात्मा फुले यांचे विचार आजही दीपस्तंभासारखे मार्गदर्शन करत आहेत.

शब्दाकंन

ईश्वर आर महाजन

संपादक

मराठी लाईव्ह न्युज