तंबाखूपासून स्वातंत्र्य कधी?*

तंबाखूपासून स्वातंत्र्य कधी?*

तिरंग्याला सलाम करताना आपण परकीय गुलामगिरीतून मिळालेल्या स्वातंत्र्याचा अभिमान बाळगतो. पण आपल्या खिशातली तंबाखूची पुडी, ओठांवरचा गुटखा किंवा हातातील सिगारेट अजूनही आपल्यावर राज्य करत असेल, तर आपण खरेच स्वतंत्र आहोत का? एका क्षणाची सवय आयुष्यभराची गुलामगिरी ठरू शकते. आरोग्य, कुटुंब आणि पुढच्या पिढीचे भविष्य पणाला लावणाऱ्या या अदृश्य गुलामगिरीविरुद्ध आता प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे—तंबाखूपासून स्वातंत्र्य कधी?
स्वातंत्र्य दिनानिमित्त तंबाखूमुक्तीची शपथ घेण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे. कार्यालये आणि परिसर धूम्रपानमुक्त व तंबाखूमुक्त घोषित करण्याची कल्पनाही स्वागतार्ह आहे. ‘धूरमुक्त किंवा तंबाखूमुक्त गाव’ आणि ‘धूरमुक्त किंवा तंबाखूमुक्त जिल्हा’ या संकल्पनाही व्यापक सामाजिक सहभागाची मागणी करतात.
मात्र, कोणतीही मोहीम तिच्या घोषणांपेक्षा अंमलबजावणीमुळे मोठी ठरते. स्वातंत्र्य दिनी शपथ घेतली, फोटो काढले, प्रसिद्धी झाली आणि दुसऱ्या दिवशी सगळे पूर्ववत झाले, तर त्या शपथेचे महत्त्व किती? तंबाखूमुक्ती ही एक दिवसाची मोहीम नसून दीर्घकालीन सामाजिक चळवळ असली पाहिजे.
सिगारेट, बीडी, गुटखा, खरा, मावा, सुगंधित तंबाखू अशा विविध रूपांत समाजात सहज उपलब्ध असणाऱ्या तंबाखूची सुरुवात अनेकदा ‘एकदा करून पाहू’ या निरुपद्रवी वाटणाऱ्या वाक्यापासून होते. मित्रांच्या आग्रहाखातर, उत्सुकतेपोटी, ताण कमी करण्यासाठी किंवा ‘सगळेच घेतात’ या मानसिकतेतून तंबाखूचा पहिला घास घेतला जातो. त्या क्षणी व्यसनाधीन होण्याचा विचारही मनात नसतो. पण व्यसनाची खरी ताकद याच ठिकाणी दडलेली असते. सुरुवातीला माणूस तंबाखूचा वापर करतो; नंतर तंबाखू माणसाचा वापर करू लागतो.
तंबाखू शरीराला हळूहळू पोखरत राहतो. सुरुवातीला त्याचे परिणाम दिसत नाहीत. म्हणूनच व्यसन अधिक धोकादायक ठरते. आज काही झाले नाही, उद्याही काही होणार नाही, असा भ्रम तयार होतो. पण शरीराच्या आत सुरू असलेली हानी थांबत नसते.
तंबाखूचा प्रश्न केवळ वैयक्तिक आरोग्याचा नाही. त्यामागे कुटुंब, अर्थव्यवस्था, सामाजिक वातावरण आणि पुढची पिढी यांचे प्रश्न जोडलेले आहेत. घरातील एखादी व्यक्ती तंबाखूच्या आहारी गेली की त्याचा परिणाम त्याच व्यक्तीपुरता मर्यादित राहत नाही. उपचारांवर होणारा खर्च, कामाच्या क्षमतेवर होणारा परिणाम, कुटुंबीयांची मानसिक चिंता आणि मुलांवर पडणारा प्रभाव—या सगळ्याची किंमत अखेर संपूर्ण कुटुंबाला मोजावी लागते.
विशेषतः तरुण पिढीबाबत चिंता अधिक आहे. तरुण वय म्हणजे प्रयोगशीलतेचे वय. या वयात मित्रांचा प्रभाव मोठा असतो. ‘कूल’ दिसण्यासाठी, मित्रांच्या गटात स्वीकार मिळवण्यासाठी किंवा ताणतणाव हाताळण्याचा सोपा मार्ग म्हणून काही जण तंबाखूच्या आहारी जातात. एकदा सवय लागली की तिच्यातून बाहेर पडणे अपेक्षेपेक्षा कठीण होते. म्हणून व्यसन लागल्यानंतर उपचार करण्यापेक्षा व्यसनाची सुरुवातच रोखणे अधिक परिणामकारक ठरते.
केवळ ‘तंबाखू वाईट आहे’ असे सांगून उपयोग नाही. तंबाखू शरीरावर कसा परिणाम करतो, व्यसनाची सुरुवात कशी होते, जाहिराती आणि सामाजिक दबाव यांचा त्यावर कसा प्रभाव पडतो, तसेच नकार देण्याची मानसिक ताकद कशी विकसित करायची, याबाबत संवाद होणे गरजेचे आहे.
तंबाखूविरोधी मोहिमांमध्ये आणखी एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे. व्यसनाधीन व्यक्तीकडे केवळ दोषी म्हणून पाहिले, तर त्याच्यापर्यंत पोहोचणे अवघड होते. ‘तू हे का करतोस?’ या प्रश्नाऐवजी ‘तुला यातून बाहेर पडण्यासाठी आम्ही काय मदत करू शकतो?’ हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे. व्यसनमुक्तीची प्रक्रिया ही इच्छाशक्तीबरोबरच योग्य मार्गदर्शन, समुपदेशन आणि आवश्यक उपचारांचीही मागणी करते.
गाव तंबाखूमुक्त घोषित करणे म्हणजे केवळ सार्वजनिक ठिकाणी तंबाखू न विकणे एवढेच नव्हे. गावातील तरुणांना व्यसनापासून दूर ठेवणे, शाळांच्या परिसरात तंबाखूजन्य पदार्थांची विक्री रोखणे, तंबाखू सेवन करणाऱ्यांना व्यसनमुक्तीसाठी मदत करणे आणि ग्रामस्थांमध्ये सातत्याने जनजागृती करणे आवश्यक आहे.
यात पालकांची भूमिकाही कमी नाही. मुलांना व्यसनमुक्तीचा धडा देताना पालकांनी स्वतःच्या सवयींकडेही पाहण्याची गरज आहे. मुलांना ‘तंबाखू घेऊ नको’ सांगताना घरातील मोठी व्यक्ती तंबाखूचे सेवन करत असेल, तर संदेशाचा प्रभाव कमी होतो. मुलांसाठी पालक हे पहिले आदर्श असतात. त्यामुळे तंबाखूमुक्त कुटुंब हीच तंबाखूमुक्त समाजाची पहिली पायरी ठरू शकते.
तंबाखूच्या विरोधातील लढ्यात भाषेची निवडही महत्त्वाची आहे. भीती दाखवून काही काळ परिणाम साधता येईल; पण कायमस्वरूपी बदलासाठी संवाद आवश्यक आहे. तंबाखूचे सेवन करणाऱ्याला अपमानित करण्याऐवजी त्याला त्याच्या सवयीची जाणीव करून देणे, त्याच्या अडचणी समजून घेणे आणि व्यसन सोडण्याच्या प्रयत्नात साथ देणे गरजेचे आहे. कारण व्यसनमुक्ती ही केवळ ‘नको’ म्हणण्याची गोष्ट नाही; ती अनेकदा दीर्घ प्रयत्नांची प्रक्रिया असते.
आजच्या काळात मानसिक ताणतणावाचाही विचार करावा लागेल. नोकरीतील स्पर्धा, आर्थिक अडचणी, कौटुंबिक प्रश्न, शैक्षणिक दबाव आणि बदलती जीवनशैली यामुळे अनेक जण तणावाचा सामना करतात. काहींना तंबाखू हा तणाव कमी करण्याचा मार्ग वाटतो. प्रत्यक्षात ही भावना अल्पकाळ टिकते आणि सवय अधिक घट्ट होत जाते. त्यामुळे तंबाखूविरोधी मोहिमेबरोबरच तणावाचे आरोग्यदायी व्यवस्थापन, व्यायाम, क्रीडा, छंद, संवाद आणि मानसिक आरोग्याविषयी जागरूकता यांनाही प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे.
एकीकडे आपण ‘विकसित भारत’, ‘विकसित महाराष्ट्र’ याबद्दल बोलतो आणि दुसरीकडे तरुण पिढी व्यसनाच्या विळख्यात अडकत असेल, तर विकासाच्या संकल्पनेत काहीतरी अपूर्ण राहते. विकास म्हणजे केवळ रस्ते, पूल, इमारती आणि तंत्रज्ञान नव्हे. निरोगी नागरिक, सक्षम कुटुंबे आणि व्यसनमुक्त तरुणाई हा विकासाचा तितकाच महत्त्वाचा भाग आहे.
म्हणूनच तंबाखूमुक्तीचा प्रश्न आरोग्य विभागाच्या फाईलमध्ये बंदिस्त राहता कामा नये. तो समाजाच्या चर्चेचा विषय झाला पाहिजे. या विषयाकडे केवळ एखाद्या दिवसाच्या जनजागृतीपुरते न पाहता सातत्याने लक्ष वेधावे.
तंबाखूची पुडी छोटी असते; पण तिची किंमत मोठी असते. ती किंमत केवळ काही रुपयांची नसते. त्यात आरोग्य, कुटुंबाचा आनंद, कमाईची क्षमता आणि कधी कधी जीवनही पणाला लागते. म्हणून तंबाखूच्या एका छोट्याशा पुडीकडे ‘माझे पैसे, माझी सवय’ म्हणून पाहण्यापेक्षा तिच्या सामाजिक आणि आरोग्यविषयक परिणामांकडे पाहण्याची गरज आहे.
जोपर्यंत तंबाखूची सवय आपल्या इच्छाशक्तीवर राज्य करते, तोपर्यंत हे स्वातंत्र्य अपुरे आहे. तंबाखूमुक्त व्यक्ती, तंबाखूमुक्त कुटुंब, तंबाखूमुक्त शाळा, तंबाखूमुक्त गाव आणि अखेरीस तंबाखूमुक्त समाज—हीच पुढील स्वातंत्र्याची दिशा असली पाहिजे.
परकीय सत्तेपासून मिळालेले स्वातंत्र्य इतिहासाचा विजय आहे; पण तंबाखूपासून मिळणारे स्वातंत्र्य हे आपल्या वर्तमानाचे आणि भविष्यातील पिढ्यांचे यश ठरेल. प्रश्न एवढाच—त्या स्वातंत्र्यासाठी आपण सुरुवात कधी करणार ?

लेखक
✍️ विलास शा.गोहणे, जळगाव
9881816588