पोलिसांविरुद्ध दाद कुठे आणि कशी मागावी? वर्दीचा गैरवापर होत असल्यास नागरिकांचे अधिकार काय?

पोलिसांविरुद्ध दाद कुठे आणि कशी मागावी?
वर्दीचा गैरवापर होत असल्यास नागरिकांचे अधिकार काय?

अमळनेर प्रतिनिधी
लोकशाही व्यवस्थेत पोलीस यंत्रणा ही जनतेच्या सुरक्षेसाठी आणि कायद्याचे राज्य अबाधित राखण्यासाठी असते, नागरिकांमध्ये दहशत निर्माण करण्यासाठी नाही. दुर्दैवाने, अनेकदा काही पोलीस अधिकारी किंवा कर्मचारी आपल्या पदाचा व अधिकारांचा गैरवापर करतात आणि सामान्य नागरिक कायद्याच्या अज्ञानामुळे किंवा दहशतीमुळे निमूटपणे अन्याय सहन करतात. परंतु, अशा प्रवृत्तींना आळा घालण्यासाठी सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशानुसार ‘पोलीस तक्रार प्राधिकरण’ (Police Complaints Authority) स्थापन करण्यात आले आहे. या माध्यमातून नागरिकांना आता पोलिसांच्या मनमानी कारभाराविरुद्ध थेट दाद मागण्याचा भक्कम कायदेशीर अधिकार मिळाला आहे. 🏛️

पोलिसांकडून होणाऱ्या विविध प्रकारच्या गैरवर्तणुकीची तक्रार या प्राधिकरणाकडे करता येते. यामध्ये प्रामुख्याने नागरिकांना विनाकारण धमकी देणे किंवा त्यांच्यावर जबरदस्ती करणे, अधिकारांचा उघड गैरवापर करून खोटे गुन्हे दाखल करणे आणि पोलीस कोठडीत मृत्यू होणे यांसारख्या अत्यंत गंभीर बाबींचा समावेश आहे. याशिवाय, पोलीस कर्मचाऱ्याने लाच किंवा खंडणी मागणे, दाखलपात्र गुन्ह्यांची (FIR) नोंद करण्यास नकार देणे, तसेच नागरिकांना मारहाण, अपमान किंवा त्यांचा शारीरिक व मानसिक छळ करणे याविरुद्धही दाद मागता येते. महिलांशी किंवा समाजातील दुर्बल घटकांशी अनुचित वर्तन करणे, महिलांवर बलात्कार किंवा तसा प्रयत्न करणे, विनाकारण अटक करून बेकायदेशीर कोठडीत ठेवणे, कुणाचीही जमीन किंवा घर बळकावण्यासाठी जबरदस्तीने स्वाक्षऱ्या घेणे, राजकीय दबावाखाली येऊन तपास करणे आणि तपासात जाणीवपूर्वक विलंब करणे अशा इत्यादी सर्व प्रकारच्या पोलिसांच्या बेकायदेशीर कृतींविरुद्ध नागरिक थेट तक्रार दाखल करू शकतात.

या तक्रारींच्या निवारणासाठी राज्य आणि विभागीय स्तरावर अधिकृत यंत्रणा कार्यरत आहे. मुंबईतील नरिमन पॉईंट येथे ‘राज्य पोलीस तक्रार प्राधिकरण’ कार्यरत आहे. या प्राधिकरणाला दिवाणी न्यायालयाचे अधिकार (Civil Court Powers) बहाल करण्यात आले असल्याने, ते साक्षीदारांना अधिकृत समन्स पाठवू शकतात, प्रकरणाचा सखोल तपास करू शकतात आणि प्रतिज्ञापत्रावर साक्षही नोंदवून घेऊ शकतात. यासोबतच, मराठवाडा आणि परिसरातील नागरिकांच्या सोयीसाठी छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) येथे विभागीय पोलीस तक्रार प्राधिकरण स्थापन करण्यात आले आहे. 📍

प्राधिकरणाकडे तक्रार नोंदवताना काही तांत्रिक बाबींची पूर्तता करणे आवश्यक असते. अर्जामध्ये तक्रारदाराचे स्वतःचे संपूर्ण नाव, पत्ता आणि संपर्क क्रमांक स्पष्टपणे नमूद असावा. तसेच, घटनेची नेमकी तारीख, ठिकाण आणि जबाबदार पोलीस अधिकारी किंवा कर्मचाऱ्याचे नाव अचूक देणे गरजेचे आहे. तक्रारीला बळकटी येण्यासाठी घटनेचे पुरावे जसे की फोटो, व्हिडिओ, साक्षीदारांचे तपशील आणि स्वतःच्या ओळखपत्राची झेरॉक्स प्रत अर्जासोबत जोडणे उचित ठरते. 📎 पुराव्यांशिवाय केलेली तक्रार कायदेशीर प्रक्रियेत कमकुवत ठरू शकते.

पोलीस तक्रार प्राधिकरणासोबतच नागरिकांकडे अन्यायाविरुद्ध लढण्यासाठी इतरही भक्कम कायदेशीर पर्याय उपलब्ध आहेत. भ्रष्टाचाराच्या प्रकरणांमध्ये उदाहरणार्थ पोलिसांनी लाच मागितल्यास किंवा स्वीकारल्यास थेट लाचलुचपत प्रतिबंधक विभागाकडे (ACB), तर मानवाधिकारांच्या उल्लंघनाबाबत राज्य मानवाधिकार आयोगाकडे दाद मागता येते. तसेच, भारतीय न्याय संहिता / भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) अंतर्गत लोकसेवकाने कायद्याचे उल्लंघन केल्यास त्याच्याविरुद्ध थेट गुन्हा दाखल करण्याची तरतूद आहे. याशिवाय स्थानिक न्यायालयात दाद मागणे आणि माहितीच्या अधिकाराचा (RTI) प्रभावी वापर करून तपासाचा तपशील मागवणे हे पर्यायही खुले आहेत.

राज्य पोलीस तक्रार प्राधिकरणाला दोषींवर कारवाईची शिफारस करण्याचे अधिकार असून, पोलीस विभागाने कारवाई न केल्यास त्याबाबत लेखी स्पष्टीकरण मागण्याचा अधिकारही प्राधिकरणाला आहे. त्यामुळे, वर्दीतील गैरवर्तणुकीचा सामना करताना नागरिकांनी मुकाट्याने अन्याय सहन न करता, कायद्याने दिलेल्या या मार्गांचा वापर करून आपले हक्क अबाधित राखले पाहिजेत. ⚖️✨

ॲड. सारांश धनंजय सोनार ✒️
📞 9075490480 📧 saransh.legal@gmail.com