अभिष्टचिंतन विशेष लेख , शून्यातून शिखराकडे झेप घेणारे कर्तृत्ववान व्यक्तिमत्त्व रावसाहेब भूषण गोकुळ पाटील

काही व्यक्तिमत्त्वे आपल्या कर्तृत्वाने स्वतःची ओळख निर्माण करतात, काही आपल्या स्वभावाने माणसांची मने जिंकतात, तर काही आपल्या संस्कारांनी संपूर्ण कुटुंबाचा अभिमान वाढवतात. या तिन्ही गुणांचा सुंदर संगम म्हणजे रावसाहेब श्री. भूषण गोकुळ पाटील! त्यांच्या वाढदिवसाच्या मंगलमय निमित्ताने त्यांच्या जीवनप्रवासाकडे पाहताना एका वडिलांच्या मनात निर्माण होणारा अभिमान, आनंद आणि समाधान शब्दांत व्यक्त करणे खरोखरच कठीण आहे.

आज माझ्या लेखणीला खऱ्या अर्थाने सार्थकता लाभत आहे. कारण आज मी केवळ माझ्या सुपुत्राविषयी लिहीत नाही, तर त्याच्या कष्टांविषयी, जिद्दीविषयी, प्रामाणिकपणाविषयी, माणुसकीविषयी आणि त्याने जपलेल्या संस्कारांविषयी लिहीत आहे. एक पिता म्हणून आपल्या मुलाने आयुष्यात यशस्वी व्हावे, मोठे व्हावे, समाजात प्रतिष्ठा मिळवावी, अशी प्रत्येकाची इच्छा असते. मात्र, यशाच्या शिखरावर पोहोचल्यानंतरही त्याचे पाय जमिनीवर राहावेत, त्याच्या मनातील माणुसकी जिवंत राहावी आणि त्याने आपल्या संस्कारांची शिदोरी कधीही सोडू नये, ही अपेक्षा त्याहून मोठी असते. भूषणकडे पाहताना या अपेक्षांची सुंदर पूर्तता झाल्याचे समाधान वाटते.

हुशारी, अभ्यासू वृत्ती आणि प्रेमळ स्वभावाचा त्रिवेणी संगम

भूषणच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे त्याची हुशारी, अभ्यासू वृत्ती आणि प्रेमळ स्वभाव. हुशारी ही केवळ पुस्तकांतील ज्ञानापुरती मर्यादित नसते. योग्य वेळी योग्य निर्णय घेणे, परिस्थितीचे भान ठेवणे, माणसे ओळखणे आणि व्यवहारात विवेकाने वागणे, हेही हुशारीचेच पैलू आहेत. भूषणच्या व्यक्तिमत्त्वात या गुणांचा सुंदर समन्वय दिसून येतो.

आजच्या वेगवान आणि स्पर्धात्मक युगात अनेक जण शिकण्याची प्रक्रिया थांबवतात; परंतु यशस्वी होण्यासाठी सतत शिकत राहणे आवश्यक आहे, याची जाणीव भूषणला आहे. नवीन गोष्टी समजून घेणे, अनुभवातून शिकणे आणि प्रत्येक काम अधिक चांगल्या पद्धतीने करण्याचा प्रयत्न करणे, ही त्याची वृत्ती त्याच्या प्रगतीला बळ देते.

त्याच्या स्वभावातील प्रेमळपणा हा आणखी एक मोठा गुण आहे. मोठ्यांशी आदराने, लहानांशी मायेने आणि समवयस्कांशी आपुलकीने वागणे, हे त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. माणसाला त्याच्या पदामुळे नव्हे, तर त्याच्या माणुसकीमुळे मान देणे, हीच खरी संस्कृती आहे. भूषणच्या वागण्यातून या संस्कारांचे दर्शन घडते.

यश मिळाले, पण पाय जमिनीवरच राहिले

यश मिळवणे हे एक आव्हान असते; परंतु यश मिळाल्यानंतरही विनम्र राहणे, हे त्याहून मोठे आव्हान असते. भूषणच्या व्यक्तिमत्त्वातील निगर्वीपणा आणि विनम्रता मला विशेष भावते. कितीही मोठे यश मिळाले, कितीही लोकांनी कौतुक केले, तरी स्वतःच्या कर्तृत्वाचा गर्व न बाळगता प्रत्येकाशी सन्मानाने वागणे, ही त्याची जमेची बाजू आहे.

खऱ्या अर्थाने मोठा माणूस तोच, जो आपल्या यशाने इतरांना लहान समजत नाही, तर आपल्या वागणुकीतून इतरांनाही मोठे होण्याची प्रेरणा देतो. भूषणमध्ये हा गुण आहे, याचा मला सार्थ अभिमान वाटतो.

त्याच्यातील उत्साह, कामाप्रती असलेली निष्ठा आणि वेळेचे भान यांचा उल्लेख केल्याशिवाय त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचे चित्र पूर्ण होणार नाही. सकाळी लवकर उठून कामाला सुरुवात करणे आणि रात्री उशिरापर्यंत जबाबदाऱ्या पार पाडणे, ही त्याच्या कार्यशैलीची ओळख आहे. ‘आधी काम, मग आराम’ या तत्त्वावर विश्वास ठेवून तो आपल्या कामात सातत्य राखतो. हाती घेतलेले काम पूर्णत्वास नेण्याची धडपड आणि प्रत्येक कामात सर्वोत्तम देण्याची वृत्ती त्याच्या कर्तव्यनिष्ठेची साक्ष देते.

शून्यातून स्वतःची ओळख निर्माण करणारा उद्योजक

प्रत्येक यशस्वी प्रवासामागे संघर्षाची एक कहाणी असते. काहींना परिस्थिती अनुकूल मिळते, तर काहींना प्रतिकूल परिस्थितीतून मार्ग काढत स्वतःचे विश्व उभे करावे लागते. भूषणचा प्रवास हा स्वकर्तृत्वावर विश्वास ठेवणाऱ्या व्यक्तीच्या जिद्दीची आठवण करून देतो.

‘आर्यन अग्रो’ या नावातून त्याने स्वतःची व्यावसायिक ओळख निर्माण केली आहे. नंदुरबार जिल्ह्यात विश्वास, प्रामाणिकपणा आणि कामाप्रती निष्ठा यांना महत्त्व देत पुढे जाण्याचा त्याचा प्रयत्न निश्चितच कौतुकास्पद आहे. कोणत्याही व्यवसायात केवळ आर्थिक व्यवहार महत्त्वाचे नसतात; ग्राहकांचा विश्वास, दिलेला शब्द पाळण्याची वृत्ती आणि दीर्घकालीन संबंध जपण्याची क्षमता या गोष्टीही तितक्याच महत्त्वाच्या असतात.

शून्यातून स्वतःचे विश्व उभे करण्यासाठी जिद्द, चिकाटी, मेहनत, सातत्य आणि ध्येयाप्रती समर्पण आवश्यक असते. भूषणच्या कार्यपद्धतीत या गुणांचे दर्शन घडते. वडिलांच्या नावाचा आधार घेण्यापेक्षा स्वतःच्या कर्तृत्वातून ओळख निर्माण करण्याची त्याची धडपड मला विशेष समाधान देणारी आहे.

व्यवसायात यश मिळवताना प्रामाणिकपणाची साथ सोडायची नाही, कोणाचाही विश्वास गमवायचा नाही आणि प्रत्येक जबाबदारी मनापासून पार पाडायची, ही मूल्ये त्याने जपावीत, हीच पित्याची अपेक्षा आहे. कारण पैसा आणि प्रतिष्ठा यांपेक्षा विश्वासाची कमाई अधिक टिकाऊ असते.

उत्कृष्ट वक्तृत्व, प्रभावी नेतृत्व आणि उदार दातृत्व

भूषणच्या व्यक्तिमत्त्वातील आणखी एक उल्लेखनीय पैलू म्हणजे त्याच्यातील वक्तृत्व, नेतृत्व आणि दातृत्व यांचा संगम. तो केवळ बोलणारा नाही, तर समोरच्याचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेणारा माणूसही आहे. एखाद्या विषयावर मत व्यक्त करताना विचारपूर्वक भूमिका मांडणे, परिस्थितीचे चिकित्सक आकलन करणे आणि योग्य-अयोग्य यांचा विचार करून स्पष्टपणे बोलणे, हे त्याच्या संवादकौशल्याचे वैशिष्ट्य आहे.

उत्तम वक्ता होण्यासाठी शब्दांची ताकद आवश्यक असते; परंतु उत्तम श्रोता होण्यासाठी मनाचा मोठेपणा आवश्यक असतो. समोरच्या व्यक्तीचे मत ऐकून घेणे, तिच्या भावनांचा आदर करणे आणि मतभेद असले तरी संवादाची दारे खुली ठेवणे, हा त्याच्या स्वभावातील महत्त्वाचा गुण आहे.

नेतृत्व म्हणजे केवळ पुढे उभे राहणे नव्हे, तर इतरांना सोबत घेऊन चालणे. माणसांशी संवाद साधणे, त्यांच्या अडचणी समजून घेणे आणि आवश्यकतेनुसार मदतीसाठी पुढे येणे, या गुणांमुळे नेतृत्वाला खरा अर्थ प्राप्त होतो.

दातृत्वाच्या बाबतीतही भूषणच्या मनातील संवेदनशीलता महत्त्वाची आहे. गरजू व्यक्तीच्या अडचणी समजून घेणे, शक्य तेथे मदतीचा हात पुढे करणे आणि कोणालाही विनाकारण निराश न करणे, ही माणुसकीची खरी शिकवण आहे. दानाची किंमत त्याच्या रकमेवर ठरत नाही, तर ते देताना मनात असलेल्या भावनेवर ठरते. गरिबांच्या दुःखाची जाणीव ठेवणारे आणि त्यांच्या परिस्थितीविषयी कणव बाळगणारे मन हीच खरी श्रीमंती आहे.

आई-वडिलांप्रती आदर हाच संस्कारांचा खरा ठेवा

आजच्या लेखातील हा भाग लिहिताना माझे मन विशेष भावुक होते. कारण मुलगा कितीही मोठा झाला, कितीही यशस्वी झाला, तरी आई-वडिलांसाठी तो कायम त्यांचे लेकरूच असतो. त्याच्या यशाचा आनंद असतोच; परंतु त्याच्या मनातील आपुलकी, आदर आणि कृतज्ञता पाहून मिळणारे समाधान वेगळेच असते.

भूषण कितीही व्यस्त असला, कितीही जबाबदाऱ्या सांभाळत असला, तरी आई-वडिलांप्रती असलेला त्याचा आदर आणि जिव्हाळा कायम राहावा, ही आमच्यासाठी सर्वांत मोठी गोष्ट आहे. आई-वडिलांच्या चरणी नतमस्तक होणे म्हणजे केवळ एक कृती नाही, तर आपल्या अस्तित्वामागील त्यागाची आणि संस्कारांची जाणीव जपणे होय.

मुलाने कितीही मोठे पद मिळवले, कितीही संपत्ती कमावली, तरी त्याच्या वागण्यात आई-वडिलांविषयी कृतज्ञता असेल, तरच त्या यशाला पूर्णत्व लाभते. भूषणच्या आयुष्यात हा संस्कार सदैव टिकून राहावा, हीच आमची मनापासून इच्छा आहे.

शिस्त, वक्तशीरपणा आणि कर्तव्यनिष्ठेचा आदर्श

यशस्वी जीवनाचा पाया केवळ बुद्धिमत्तेवर उभा राहत नाही; त्यासाठी शिस्त, सातत्य आणि वेळेचे नियोजनही आवश्यक असते. भूषणच्या कार्यशैलीत या गुणांना विशेष स्थान आहे. वेळेची किंमत जाणणे, जबाबदारी स्वीकारणे आणि दिलेले काम प्रामाणिकपणे पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करणे, ही त्याची बलस्थाने आहेत.

शिस्त ही केवळ बाह्य नियमांची चौकट नसते, तर स्वतःच्या विचारांवर, कृतींवर आणि निर्णयांवर नियंत्रण ठेवण्याची जीवनपद्धती असते. कामात निष्काळजीपणा नको, व्यवहारात अप्रामाणिकपणा नको आणि कोणाचाही विश्वास दुखावला जाऊ नये, या मूल्यांवर आधारित जीवन जगण्याचा त्याचा प्रयत्न कौतुकास्पद आहे.

आजच्या स्पर्धात्मक वातावरणात यश मिळवण्यासाठी अनेक मार्ग समोर येतात; परंतु योग्य मार्गाने, प्रामाणिकपणे आणि संयमाने पुढे जाण्याचा मार्गच दीर्घकाळ टिकणारा असतो. भूषणने याच मार्गावर आपली वाटचाल सुरू ठेवावी, हीच अपेक्षा.

सहा ‘सु’ गुणांची सुंदर माळ

सुसंस्कारित, सुसंस्कृत, सुस्वभावी, सुविचारी, सुलक्षणी आणि सदाचारी, या सहा ‘सु’ गुणांची माळ भूषणच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करताना आठवते.

संस्कार घरातून मिळतात; मात्र त्यांचे जतन करणे हे प्रत्येक व्यक्तीच्या हातात असते. चांगले विचार स्वीकारणे, मोठ्यांचा आदर करणे, लहानांवर प्रेम करणे, समाजातील प्रत्येक घटकाकडे माणुसकीच्या नजरेने पाहणे आणि आपल्या आचरणातून इतरांना चांगुलपणाची प्रेरणा देणे, यातून संस्कारांचे खरे महत्त्व सिद्ध होते.

भूषणच्या स्वभावातील गोडवा, सकारात्मक विचारसरणी आणि समंजसपणा यामुळे त्याच्या सहवासात आपुलकीची भावना निर्माण होते. माणसाने आपल्या नावाला अर्थ प्राप्त करून द्यावा, असे म्हणतात. भूषण हे नाव आमच्यासाठी खरोखरच अभिमानाचे प्रतीक आहे. त्याच्या कर्तृत्वाने आणि चांगल्या वागणुकीने त्याने आपल्या कुटुंबाच्या नावाला सन्मान मिळवून द्यावा, ही आमची सदिच्छा आहे.

सेवाभावी वृत्ती आणि माणुसकीचा सुगंध

माणसाच्या मोठेपणाची खरी परीक्षा त्याच्या कठीण काळातील वागण्यात आणि दुसऱ्यांच्या दुःखाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनात होते. इतरांच्या सुखदुःखात सहभागी होणे, अडचणीच्या वेळी मदतीसाठी पुढे येणे आणि सामाजिक कार्यक्रमांत आपुलकीने सहभाग घेणे, या गोष्टी केवळ औपचारिकता नसतात. त्या माणुसकीच्या जिवंत खुणा असतात.

भूषणच्या व्यक्तिमत्त्वात सेवाभावी वृत्ती, दिलदारपणा आणि सकारात्मक दृष्टिकोन यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. समाजात वावरताना केवळ स्वतःच्या प्रगतीचा विचार न करता आपल्या आजूबाजूच्या माणसांचाही विचार केला पाहिजे. आपल्याला मिळालेल्या यशाचा उपयोग इतरांच्या आयुष्यातही आनंद निर्माण करण्यासाठी झाला, तर त्या यशाला अधिक अर्थ प्राप्त होतो.

आजच्या स्वार्थप्रधान वातावरणात परस्परांविषयी आपुलकी जपणारी, गरजूंच्या वेदना समजून घेणारी आणि शक्य तेथे मदतीचा हात देणारी माणसे समाजाला आधार देतात. भूषणने आपल्या मनातील हा माणुसकीचा झरा असाच जिवंत ठेवावा, ही मनापासून इच्छा आहे.

श्रम हेच ध्येय, प्रामाणिक कर्म हाच धर्म

‘कष्टाशिवाय फळ मिळत नाही’ हे तत्त्व जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात लागू पडते. यशाचा कोणताही शॉर्टकट दीर्घकाळ टिकणाऱ्या समाधानाची हमी देऊ शकत नाही. मेहनत, चिकाटी, सातत्य आणि कामातील अचूकता या गुणांच्या बळावरच माणूस स्वतःचे स्थान निर्माण करू शकतो.

भूषणने श्रमाला महत्त्व दिले आहे. कोणतेही काम हाती घेताना ते शक्य तितक्या चांगल्या पद्धतीने पूर्ण करण्याची त्याची भूमिका प्रेरणादायी आहे. कामातील परिपूर्णतेचा ध्यास ठेवताना अनुभवातून शिकत राहणे, चुका सुधारत राहणे आणि प्रत्येक दिवस काहीतरी नवीन देऊन जावा, अशी वृत्ती जोपासणे आवश्यक आहे.

भगवद्गीतेतील कर्मयोगाचा संदेशही याच विचाराला दिशा देतो. आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडावे, कर्म करताना मनात शुद्ध भावना ठेवावी आणि फळाच्या अपेक्षेपेक्षा कर्तव्यपूर्तीला महत्त्व द्यावे. हा विचार जीवनात आचरणात आणला, तर यशासोबत मनःशांती आणि समाधानही मिळते.

भूषणने आपल्या कार्यातून चांगुलपणा जपत राहावा, कष्टांची कास धरावी आणि प्रामाणिकपणाचा मार्ग कधीही सोडू नये, हीच पित्याची मनापासून शिकवण आहे.

माझ्या कष्टांचे फळ, माझ्या परिवाराचा अभिमान

रावसाहेब भूषण हा केवळ माझा मुलगा नाही, तर माझ्या आणि सौ. प्रमिला यांच्या संस्कारांचा आरसा आहे. त्याच्या प्रगतीत आम्हाला आमच्या कष्टांचे सार्थक दिसते. त्याच्या चांगल्या वागणुकीत आम्ही दिलेल्या संस्कारांचे प्रतिबिंब दिसते, तर त्याच्या यशात त्याने घेतलेल्या मेहनतीचे फळ दिसते.

पालक म्हणून मुलांना चांगले संस्कार देणे, त्यांना योग्य दिशा दाखवणे आणि त्यांच्या पाठीशी उभे राहणे, एवढेच आपल्या हातात असते. पुढे त्या संस्कारांचे सोने करणे, स्वतःच्या कर्तृत्वावर उभे राहणे आणि समाजात सन्मानाचे स्थान मिळवणे, ही जबाबदारी मुलांची असते. भूषणने आपल्या जीवनप्रवासात ही जबाबदारी समर्थपणे पेलावी, ही आमची अपेक्षा आहे.

त्याच्या वाढदिवसानिमित्त मागे वळून पाहताना समाधान वाटते; परंतु त्याहून अधिक आनंद त्याच्या पुढील वाटचालीची कल्पना करताना होतो. आयुष्यात अजून मोठी उद्दिष्टे साध्य करावीत, व्यवसायात प्रगती करावी, नात्यांतील जिव्हाळा जपावा, समाजासाठी चांगले कार्य करावे आणि आपल्या कर्तृत्वाने अनेकांना प्रेरणा द्यावी, हीच मनोकामना.

वाढदिवसानिमित्त ईश्वरचरणी प्रार्थना

प्रिय भूषण, तुझ्या जन्मदिवशी तुला आशीर्वाद देताना मनात अनेक भावना दाटून येतात. तुझ्या आयुष्यात आनंदाचे क्षण वाढत राहोत, तुझ्या मेहनतीला यश लाभो, तुझ्या विचारांना योग्य दिशा मिळो आणि तुझ्या हातून समाजोपयोगी कार्य घडत राहो.

परमेश्वर तुला उदंड, निरोगी आणि आनंदी आयुष्य देवो. तुझ्या प्रत्येक चांगल्या प्रयत्नाला यश लाभो. तुझ्या व्यवसायाची भरभराट होवो, तुझ्या प्रामाणिकपणाचा आणि विश्वासाचा सुगंध सर्वदूर पसरत राहो. तुझ्या आयुष्यातील प्रत्येक आव्हानाला सामोरे जाण्याचे धैर्य तुला मिळो आणि प्रत्येक यशानंतर अधिक विनम्र होण्याची बुद्धी लाभो.

तुझ्या हातून गरजूंची सेवा घडो, दुःखी माणसाला आधार मिळो आणि तुझ्या सहवासाने अनेकांच्या जीवनात आनंद निर्माण होवो. आई-वडिलांचे प्रेम, कुटुंबीयांची साथ आणि आप्तस्वकीयांचे आशीर्वाद तुला सदैव लाभोत. आई जगदंबेची कृपादृष्टी तुझ्यावर कायम राहो आणि तुझ्या जीवनाचा प्रत्येक दिवस समाधान, आनंद आणि कर्तृत्वाने उजळून निघो.

रावसाहेब, तुझ्या यशापेक्षा तुझ्या चांगुलपणाचा अभिमान आम्हाला अधिक आहे. तू मोठा हो, यशस्वी हो, भरभराट कर; पण त्याचबरोबर मनाने मोठा राहा. तुझ्या नावाला तुझ्या कर्तृत्वाची जोड मिळो आणि तुझ्या कर्तृत्वाला माणुसकीचा सुगंध लाभो.

वाढदिवसाच्या मनःपूर्वक लाख लाख शुभेच्छा, रावसाहेब भूषण!

तुझ्या आयुष्याची वाटचाल अशीच यशस्वी, आनंदमय, आरोग्यपूर्ण आणि समाजासाठी प्रेरणादायी ठरो, हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना.

आपले प्रेमळ आई-वडील

आबाश्री. गोकुळ पाटील

मा. केंद्रप्रमुख, रामेश्वरकर, पंचायत समिती, अमळनेर, जि. जळगाव

सौ. प्रमिला पाटील

आदर्श अंगणवाडी सेविका, अमळनेर