नाना गेले, मनामनांत घर करून !* *हेमंत पाटील यांच्या लेखणीतून नाना पाटेकर यांच्या आठवणींना उजाळा*

८ ऑक्टोबरची सकाळ. नेहमीप्रमाणे कामात व्यस्त असताना मोबाईलवर एक बातमी धडकली,नाना पाटेकर यांचे निधन!क्षणभर मी होतो त्याच जागी शांतपणे बसून राहिलो. काय बोलावे, कशी प्रतिक्रिया द्यावी, हेच सुचेना. मन सुन्न झाले होते. नानांचा सहवास, त्यांचे चित्रपट, त्यांचे नाटक, त्यांचे सामाजिक कार्य, त्यांची वागण्याची पद्धत आणि त्यांचा स्पष्टवक्तेपणा… अनेक आठवणी एकामागून एक मनात उभ्या राहिल्या. काही क्षणांसाठी भूतकाळात हरवून गेलो. नानांशी झालेल्या भेटी, त्यांच्या अभिनयाने मनावर उमटवलेली छाप आणि त्यांच्याविषयी मनात असलेला जिव्हाळा पुन्हा एकदा जागा झाला.*

*काही व्यक्ती आपल्या आयुष्यात फार काळ प्रत्यक्ष सहवासात नसतात; पण त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा ठसा मात्र आयुष्यभर मनावर कायम राहतो. नाना पाटेकर हे माझ्यासाठी असेच एक व्यक्तिमत्त्व होते.मला आजही १९९५ सालची ती घटना स्पष्टपणे आठवते. पुण्यातील बालगंधर्व रंगमंदिरात नानांचे नाटक पाहण्यासाठी मी गेलो होतो. नाटक संपल्यानंतर नानाही तेथे उपस्थित होते. त्यांची स्वाक्षरी घेण्यासाठी अनेक जण पुढे जात होते.*

*त्याच वेळी एक मुलगी नानांकडे स्वाक्षरी मागण्यासाठी आली. तिने आपला हात पुढे करून हातावर स्वाक्षरी देण्याचा आग्रह धरला. नाना तिला शांतपणे म्हणाले, “तुम्ही हात धुतला, तर माझी स्वाक्षरी निघून जाईल. मग त्याचा उपयोग काय?”मात्र, ती मुलगी ऐकण्यास तयार नव्हती. पुन्हा आग्रह झाल्यानंतर नाना काहीसे चिडले. त्यांच्या त्या तापलेल्या रुद्रावताराने मीही क्षणभर गोंधळून गेलो. मलाही त्यांची स्वाक्षरी घ्यायची होती; पण मी पुढे जाण्याचे धाडस केले नाही.*

*नानांचा तो स्वभाव, त्यांची स्पष्ट बोलण्याची पद्धत आणि व्यक्तिमत्त्वातील वेगळेपण माझ्या मनावर कायमचे कोरले गेले. त्यांच्या स्वभावातील हा रोखठोकपणा जाणवत असला, तरी त्यांच्या कलेविषयीचे आकर्षण आणि त्यांच्याविषयीचा आदर कमी झाला नाही.नानांचा ‘अंकुश’ हा चित्रपट मी अनेक वेळा पाहिला. त्या चित्रपटातील त्यांची भूमिका, त्यांचा अभिनय, त्यांची देहबोली आणि संवादफेक यांचा प्रचंड प्रभाव माझ्यावर पडला होता. त्या काळात या चित्रपटातील व्यक्तिरेखेची शैली अनेकांनी अनुकरण करण्याचा प्रयत्न केला. विशेषतः सायकलची चेन, चाकू आणि मारामारी यांसारख्या गोष्टींचे चित्रण लोकांच्या चर्चेचा विषय बनले होते. मात्र, माझ्या मनात नानांविषयी निर्माण झालेली प्रतिमा केवळ त्यांच्या आक्रमक अभिनयापुरती मर्यादित नव्हती. त्यांच्या अभिनयामागील ताकद, सामाजिक* *प्रश्नांविषयीची जाणीव, त्यांचा साधेपणा आणि सामान्य माणसाविषयी असलेली आत्मीयता या गोष्टी मला अधिक भावत होत्या.*

*नाना कसे बोलतात, कधी चिडतात किंवा कसे स्पष्टपणे आपले मत मांडतात, यापेक्षा ते आपल्या कलेतून आणि सामाजिक कार्यातून काय सांगतात, याकडे माझे अधिक लक्ष असायचे. नानांविषयी माझ्या मनात असलेल्या प्रेमापोटी मी त्यांच्या चित्रपटांची तिकिटे, नाटकांची तिकिटे, त्यांचे फोटो, त्यांच्यासोबतचे फोटो आणि इतर आठवणी जपून ठेवल्या होत्या. हा संग्रह माझ्यासाठी केवळ कागदपत्रे किंवा छायाचित्रे नव्हता, तर माझ्या आवडत्या कलाकाराशी जोडलेला भावनिक ठेवा होता.*

*२०१७ मध्ये एका कार्यक्रमाच्या निमित्ताने नानांची पुन्हा भेट झाली. त्या वेळी मी माझ्याकडे जपून ठेवलेला हा सगळा संग्रह त्यांना दाखवला. माझ्या या संग्रहाबद्दल त्यांना विलक्षण आनंद झाला. माझ्या जिव्हाळ्याचे आणि त्यांच्या कलेविषयीच्या प्रेमाचे त्यांना कौतुक वाटले.त्यांनी माझे कौतुक केले, मला आपुलकीने जवळ घेतले आणि आम्ही बराच वेळ गप्पा मारल्या. मी ज्या नाटकाचे आणि चित्रपटाचे तिकीट जपून ठेवले होते, त्यांवरच त्यांची स्वाक्षरी घेण्याचा मला आनंद लाभला. त्यांच्या सहवासातील तो साधेपणा आणि आपुलकी आजही माझ्या स्मरणात तितकीच ताजी आहे.*

*मोठेपण मिळवणे ही एक गोष्ट; पण मोठेपण मिळाल्यानंतरही माणसांशी माणूस म्हणून *जोडलेले राहणे ही त्याहून मोठी गोष्ट. नानांच्या व्यक्तिमत्त्वातील हा पैलू मला विशेष भावला.*

*‘परिंदा’च्या काळात नानांची भेट झाली, तेव्हाही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील वेगळेपण जाणवले होते. त्यांच्या वागण्यातून प्रकटणारी आत्मीयता आणि माणुसकी मला नेहमीच भावत आली.*

*नाना स्पष्टवक्ते होते. त्यांचा स्वभाव काहीसा रागीट आणि चिडचिडा होता, हे नाकारता येणार नाही. मात्र, त्यांच्या या स्वभावाच्या पलीकडे एक संवेदनशील मन होते. माणसांशी जोडले*

*जाण्याची, त्यांच्या भावना समजून घेण्याची आणि त्यांच्या दुःखाशी नाते जोडण्याची त्यांची वृत्ती मला अधिक महत्त्वाची वाटत असे.*

*त्यांच्यासाठी माणूस हा केवळ गर्दीतील एक चेहरा नव्हता. प्रत्येक माणसाला भावना आहेत, त्याचे *स्वतःचे प्रश्न आहेत, त्याच्या आयुष्यात संघर्ष आहेत, हे समजून घेणारी दृष्टी त्यांच्या सामाजिक कार्यातूनही दिसून येत होती.*

*चित्रपटसृष्टीतील यश, प्रसिद्धी आणि लोकप्रियता मिळवूनही समाजाशी असलेले नाते जपणे, सामान्य माणसांच्या वेदनांची जाणीव ठेवणे आणि सामाजिक प्रश्नांशी जोडलेले राहणे, ही नानांची खरी ओळख होती.*

*त्यांच्या अभिनयातील ताकद जितकी मोठी होती, तितकीच त्यांच्या सामाजिक जाणिवेची व्याप्तीही महत्त्वाची होती.*

*नानांच्या अंत्यसंस्काराला गेलो, तेव्हा मनात दाटून आलेल्या भावनांना आवर घालणे कठीण झाले. त्यांच्या पार्थिवावर पुष्प अर्पण करताना डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. त्या अश्रूंमध्ये एका महान अभिनेत्याला गमावल्याचे दुःख होतेच; पण त्याहीपेक्षा माणसांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या एका संवेदनशील व्यक्तिमत्त्वाच्या जाण्याची वेदना अधिक होती.*

*नाना केवळ चित्रपटसृष्टीतील सुपरस्टार नव्हते. ते आपल्या अभिनयातून असंख्य व्यक्तिरेखा जिवंत करणारे कलाकार होते. त्यांच्या संवादांतून, त्यांच्या भूमिकांतून आणि त्यांच्या अभिनयातील सहजतेतून त्यांनी प्रेक्षकांच्या मनात अढळ स्थान निर्माण केले.पण त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी उंची केवळ पडद्यावरील यशात नव्हती. सामान्य माणसांविषयीची आस्था, सामाजिक बांधिलकी आणि आपल्या कामातून समाजाशी जोडलेले राहण्याची वृत्ती यातही ती दिसून येत होती. अनेक कलाकार येतात आणि जातात. काहींचे चित्रपट लक्षात राहतात, काहींच्या भूमिका लक्षात राहतात; पण फार थोडे कलाकार आपल्या कलेसोबतच आपल्या माणुसकीचीही छाप समाजमनावर उमटवतात. नाना पाटेकर हे अशाच मोजक्या व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते.*

*नाना शरीराने गेले, विचारांनी कायम राहतील!*

*आजही नानांच्या आठवणी मनात दाटून येतात.*

*त्यांच्या निधनाची बातमी समजल्यानंतर मनात निर्माण झालेली पोकळी कमी झालेली नाही.* *चांगली माणसे लवकर का निघून जातात, हा प्रश्न मनाला सतावत राहतो. यापूर्वीही काही मोठ्या व्यक्तिमत्त्वांच्या निधनाच्या वेळी हा प्रश्न पडला होता. नानांच्या जाण्याने तो पुन्हा एकदा मनात उभा राहिला.*

*नाना आज आपल्यात नाहीत; पण त्यांची कला आपल्यासोबत आहे. त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखा, त्यांनी सादर केलेली नाटके, त्यांनी पडद्यावर जिवंत केलेल्या कथा आणि त्यांच्या अभिनयातील सामर्थ्य यांमधून ते कायम आपल्या स्मरणात राहतील.*

*त्यांनी समाजाशी जोडलेले नाते, सामाजिक कार्यातून उमटवलेला ठसा आणि माणसांविषयी मनात असलेली आस्था यांची आठवणही तितकीच महत्त्वाची आहे.*

*काळ पुढे सरकेल. नव्या पिढ्या येतील, नवे कलाकार उदयाला येतील; पण काही व्यक्तिमत्त्वांचे मोठेपण काळाच्या मर्यादेत बांधता येत नाही. त्यांच्या कामाचा, विचारांचा आणि माणुसकीचा प्रभाव पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचत राहतो.*

*नानांच्या आठवणी जपणे म्हणजे केवळ त्यांच्या चित्रपटांची किंवा छायाचित्रांची जपणूक करणे नव्हे, तर त्यांनी आपल्या कलेतून आणि सामाजिक कार्यातून दिलेल्या मूल्यांची आठवण ठेवणे होय.*

*नाना पाटेकर हे नाव केवळ एका अभिनेत्याचे नाव नाही; ते एका समर्थ कलावंताचे, स्पष्टवक्त्या व्यक्तिमत्त्वाचे आणि संवेदनशील माणसाचे प्रतीक आहे.नाना गेले, पण त्यांनी मनामनांत निर्माण केलेले स्थान कायम राहील. त्यांच्या स्मृती आणि कार्याचा वारसा आपण जपूया. त्यांच्या कलेला, त्यांच्या सामाजिक जाणिवेला आणि त्यांच्या माणुसकीला मनापासून अभिवादन करूया.नाना, तुम्ही आमच्यात नसाल; पण तुमच्या आठवणी सदैव आमच्यासोबत राहतील!*

*नाना, तुमच्या जाण्याने केवळ एक महान कलाकार हरपला नाही, तर माणुसकीचा जिवंत स्पर्श हरपला आहे.आजही तुमच्या आठवणी डोळ्यांच्या कडा ओलावतात आणि मनाला अस्वस्थ करून जातात.तुमचा आवाज, तुमचा अभिनय आणि तुमच्या भेटीतून मिळालेली आपुलकी मनात कायम जिवंत राहील.तुमच्या रागामागचे संवेदनशील मन आणि तुमच्या शब्दांमागची माणुसकी आम्ही कधीही विसरणार नाही.काही माणसे काळाच्या पडद्याआड जातात, पण मनाच्या पडद्यावरून कधीच पुसली जात नाहीत.तुम्हीही अशाच लाखो हृदयांत कायमचे कोरले गेलेले आहात.तुमच्या आठवणींचा प्रत्येक क्षण आज अश्रूंनी भिजलेला आहे.तुम्ही दिलेला कलेचा वारसा आणि माणुसकीचा संदेश पिढ्यान्‌पिढ्या जिवंत राहील.नाना, तुमच्या नसण्याची वेदना शब्दांत मांडता येणार नाही; ती फक्त मनाला जाणवेल.भावपूर्ण श्रद्धांजली नाना! तुमची उणीव कधीही भरून निघणार नाही; तुम्ही आमच्या मनात सदैव जिवंत राहाल!*

————-

*पहिले छायाचित्र : नाना पाटेकर यांची हेमंत पाटील यांनी घेतलेली स्वाक्षरी,एका कलाकाराविषयीच्या नितांत प्रेमाची आणि वर्षानुवर्षे जपलेल्या जिव्हाळ्याची साक्ष.*

*दुसरे छायाचित्र : २ डिसेंबर १९९१ रोजी पुण्यात झालेल्या ‘पुरुष’ या नाटकाचे तिकीट आजही हेमंत पाटील यांनी आठवणींची अनमोल शिदोरी म्हणून जपून ठेवले आहे.*

*तिसरे छायाचित्र : नाना पाटेकर यांनी हेमंत पाटील यांना आपल्या काळजात सामावून घेतलेला हा क्षण,शब्दांपलीकडच्या नात्याचा, प्रेमाचा आणि भावबंधांचा अविस्मरणीय ठेवा.*

*चौथे छायाचित्र : हेमंत पाटील यांनी जपून ठेवलेला नाना पाटेकर यांच्या आठवणींचा अनमोल ठेवा, संग्रहातील छायाचित्रे आणि वृत्तपत्रीय कात्रणे नानांना दाखवतानाचा भावस्पर्शी क्षण.*

———

आ.हेमंत पाटील

विधान परिषद सदस्य तथा

अध्यक्ष (कॅबिनेट मंत्री दर्जा, महाराष्ट्र राज्य), मा. बाळासाहेब ठाकरे हरिद्रा (हळद) संशोधन व प्रशिक्षण केंद्र,

संपर्कप्रमुख, हिंगोली व बुलढाणा शिवसेना.

———-