कलेचा रंग कलेचा रंग फिका होतोय; वाचनसंस्कृती हरवतेय! अतुल पेठे यांचा परखड सवाल , ‘जीवनात कला, कलेत जीवन’मधून जगण्याचे मर्म उलगडले; बहिणाबाईंच्या कवितांतून जीवनदर्शन, नाटक आणि संवादाच्या घटत्या प्रभावावर व्यक्त केली खंत होतोय; वाचनसंस्कृती हरवतेय!

अमळनेर प्रतिनिधी :

साहित्य, कला आणि जीवन यांचा परस्परसंबंध उलगडत मानवी अनुभवांना अभिव्यक्ती देणाऱ्या कलेचे महत्त्व अधोरेखित करणारे विचारप्रवर्तक व्याख्यान मराठी वाङ्मय मंडळ, अमळनेर आयोजित शारदीय व्याख्यानमालेच्या चौथ्या पुष्पात सादर झाले. पुणे येथील प्रसिद्ध अभिनेता, लेखक, दिग्दर्शक व निर्माता **श्री. अतुल पेठे यांनी ‘जीवनात कला, कलेत जीवन’** या विषयावर मार्गदर्शन करताना साहित्य, नाटक, वाचनसंस्कृती, संवाद आणि जीवनानुभव यांविषयी मार्मिक विवेचन केले. त्यांच्या विचारांनी उपस्थित रसिकांना कला आणि जीवन यांच्याकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहण्याची प्रेरणा दिली.

१४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सायंकाळी ६.३० वाजता छत्रपती शिवाजी महाराज नाट्यगृह, अमळनेर येथे हा कार्यक्रम उत्साहात पार पडला. मराठी वाङ्मय मंडळाच्या या व्याख्यानाला श्रोत्यांची मोठ्या संख्येने उपस्थिती लाभली.

‘जीवन अगोदर येते, कला हे अभिव्यक्तीचे माध्यम!’

व्याख्यानादरम्यान अतुल पेठे यांनी कलेच्या स्वरूपावर आणि तिच्या जीवनाशी असलेल्या नात्यावर भाष्य केले. ‘कलेसाठी कला’ ही भूमिका ना. सी. फडके यांच्याशी, तर ‘जीवनासाठी कला’ ही भूमिका वि. स. खांडेकर यांच्याशी जोडून त्यांनी या दोन दृष्टिकोनांमधील फरक स्पष्ट केला. जीवन हे प्रथम येते आणि कला हे जीवनातील अनुभव व्यक्त करण्याचे एक प्रभावी माध्यम आहे, असा विचार त्यांनी मांडला.

कला ही केवळ मनोरंजनापुरती मर्यादित नसून ती माणसाला स्वतःचे जीवन, समाजातील वास्तव आणि मानवी भावभावना समजून घेण्याची दृष्टी देते. नाटक, साहित्य आणि कविता यांच्या माध्यमातून जीवनातील विविध पैलू समोर येतात. त्यामुळे कलेचे आकलन करताना तिच्या मुळाशी असलेल्या जीवनानुभवांकडे पाहणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले.

संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम यांच्या विचारांचा संदर्भ देत त्यांनी जीवनाविषयी भाष्य करणाऱ्या संतपरंपरेचे महत्त्वही स्पष्ट केले. साने गुरुजी यांनी आपल्या लेखनातून कलेचे मर्म उलगडले, असे सांगत साहित्याच्या संवेदनशील आणि मूल्याधिष्ठित भूमिकेकडे त्यांनी लक्ष वेधले. व्याख्यानाच्या प्रारंभी सावित्रीबाई फुले यांच्याप्रती असलेली श्रद्धा व्यक्त करत त्यांनी आपल्या मनातील त्यांचे स्थान अधोरेखित केले.

वाचनालये ओस पडत आहेत, नाटकांकडे प्रेक्षकांची पाठ; पेठे यांनी व्यक्त केली खंत

सध्याच्या सांस्कृतिक परिस्थितीवर भाष्य करताना अतुल पेठे यांनी वाचनसंस्कृती आणि नाट्यकलेसमोरील आव्हानांबद्दल चिंता व्यक्त केली. एकेकाळी नाटक पाहण्यासाठी आणि साहित्याचा आस्वाद घेण्यासाठी लोक उत्साहाने एकत्र येत असत; मात्र आज नाटकांकडे प्रेक्षकांचा ओढा कमी होत असल्याचे चित्र दिसते. पुणे-मुंबईसारख्या शहरांमध्येही नाटकांसाठी पूर्वीसारखी गर्दी दिसत नसल्याची खंत त्यांनी व्यक्त केली.

वाचनालयांमध्ये वाचकांची उपस्थिती कमी होत असेल आणि नाटक पाहण्याची आवड ओसरत असेल, तर कला आणि साहित्याचे भवितव्य काय, असा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला. समाजामध्ये कलाकृतींचे मूल्यमापन करणारी, त्यातील आशय समजून घेणारी आणि त्यावर विचार करणारी वृत्ती विकसित होणे गरजेचे आहे, असे त्यांनी सुचवले.

कला ही समाजाचे प्रतिबिंब दाखवते, तर साहित्य समाजाला आत्मपरीक्षण करण्यास प्रवृत्त करते. त्यामुळे नाटक, वाचन आणि साहित्य यांच्याशी नाते टिकवणे ही केवळ कलाकारांची जबाबदारी नसून समाजाचीही सांस्कृतिक गरज आहे, असा त्यांच्या विवेचनाचा आशय होता.

‘भाषा अनुभवातून समृद्ध होते’; बहिणाबाईंच्या कवितांतून जगण्याचे मर्म

भाषा ही केवळ शब्दांची रचना नसून ती मानवी अनुभवांतून विकसित होत असते, असे सांगताना पेठे यांनी खान्देशच्या मातीतून उगवलेल्या कवयित्री बहिणाबाई चौधरी यांच्या कवितांचा विशेष उल्लेख केला. बहिणाबाईंना दैनंदिन जीवनात आलेले अनुभव, त्यांचे निरीक्षण आणि जगण्याविषयीची त्यांची सहज समज त्यांच्या कवितांतून व्यक्त होत असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

बहिणाबाईंच्या कवितांचे सादरीकरण करत त्यांनी त्यांच्या लेखनातील जीवनदृष्टी श्रोत्यांसमोर उलगडली. साध्या शब्दांतून गहन अर्थ व्यक्त करण्याची ताकद त्यांच्या कवितांमध्ये आहे. जीवनातील सुख-दुःख, जगण्यातील वास्तव, आयुष्याचे स्वरूप आणि मृत्यूविषयीची जाणीव या गोष्टी बहिणाबाईंच्या अनुभवविश्वातून कशा व्यक्त होतात, याकडे त्यांनी लक्ष वेधले.

ज्या साहित्यात रूपकात्मकता असते, ते साहित्य जीवन समजून घेण्याची दृष्टी देते, असे सांगत त्यांनी साहित्य आणि प्रत्यक्ष जगणे यांच्यातील नाते स्पष्ट केले. बहिणाबाईंच्या कविता म्हणजे केवळ काव्यरचना नसून जगण्याचा अर्थ शोधणारा अनुभव असल्याचे त्यांच्या विवेचनातून जाणवले.

संवाद हरवतोय का? कलेच्या माध्यमातून माणसांना जोडण्याचे आवाहन

आजच्या सामाजिक परिस्थितीचा संदर्भ देत अतुल पेठे यांनी संवादाच्या महत्त्वावर भर दिला. माणसांमध्ये संवादाचे विविध प्रकार असले, तरी प्रत्यक्ष जीवनात अर्थपूर्ण संवाद कितपत घडतो, असा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला. भाषेचा खरा विकास अनुभवांतून होत असतो आणि कला त्या अनुभवांना अभिव्यक्त करण्याची संधी देते, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

कला माणसांना जोडते, विचारांना दिशा देते आणि समाजातील प्रश्नांकडे संवेदनशीलतेने पाहण्यास शिकवते. नाटक असो, कविता असो किंवा साहित्याचा अन्य प्रकार असो, प्रत्येक कलाकृतीतून संवाद घडण्याची क्षमता असते. म्हणूनच जीवनातील कलात्मकता जपणे आणि कलेच्या माध्यमातून समाजाशी संवाद साधणे आवश्यक आहे, असा विचार त्यांनी मांडला.

अतुल पेठे यांनी सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीवर परखड भाष्य करताना समाजाच्या बदलत्या मानसिकतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. “राजकीय नेते व्यासपीठावरून शिवीगाळ करतात, तरी आपण त्याविरोधात काहीच बोलत नाही; मात्र पुस्तक किंवा वर्तमानपत्र विकत घेताना आपण हात आखडता घेतो,” अशा आशयातून त्यांनी समाजातील विसंगती अधोरेखित केली. हजारो रुपये खर्च करून दारू विकत घेण्याची तयारी असते; पण ज्ञान, विचार आणि संस्कृती समृद्ध करणारी पुस्तके खरेदी करण्यासाठी मात्र आपण मागे पडतो, ही खंत त्यांनी व्यक्त केली. नाट्यगृहांची दयनीय अवस्था आणि नाटकांकडे कमी होत चाललेला प्रेक्षकांचा ओढा याबद्दलही त्यांनी चिंता व्यक्त केली. मनोरंजनावर खर्च करण्याची तयारी असताना साहित्य आणि कलेच्या संवर्धनासाठी समाज उदासीन का, असा सवाल उपस्थित करत समाजाची सांस्कृतिक अभिरुची, वाचनसंस्कृती आणि सामाजिक जबाबदारी यांचे आत्मपरीक्षण करण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली.

कुमार गंधर्व यांच्या प्रयोगांचा संदर्भ देत पेठे यांनी कलाक्षेत्रातील प्रयोगशीलतेचे महत्त्वही अधोरेखित केले. नव्या प्रयोगांकडे पाहण्याची दृष्टी, त्यांचे मूल्यमापन करण्याची क्षमता आणि कलाकृतीतील आशय समजून घेण्याची वृत्ती समाजात वाढली पाहिजे, असा त्यांच्या मार्गदर्शनाचा सूर होता.

डॉ. मयुरी जोशी : ‘साहित्यामुळे भाषेची समृद्धी होते’

कार्यक्रमातील प्रमुख अतिथी स्त्रीरोगतज्ज्ञ डॉ. मयुरी जोशी यांनी आपल्या मनोगतात साहित्याचे महत्त्व विशद केले. “साहित्यामुळे भाषा समृद्ध होते. मराठी वाङ्मय मंडळाचे कार्य प्रेरणादायी आहे,” असे त्या म्हणाल्या. पुण्यात असताना साहित्यिक आणि शिक्षकांच्या माध्यमातून त्यांना या मंडळाच्या कार्याची माहिती मिळाल्याचेही त्यांनी सांगितले.

मराठी भाषा, साहित्य आणि वाचनसंस्कृती यांचे संवर्धन करण्यासाठी मराठी वाङ्मय मंडळ राबवत असलेले उपक्रम महत्त्वपूर्ण असल्याचे त्यांनी नमूद केले. अशा उपक्रमांमुळे साहित्यप्रेमींना विचार ऐकण्याची, नव्या दृष्टिकोनातून साहित्याकडे पाहण्याची आणि सांस्कृतिक जाणीव समृद्ध करण्याची संधी मिळते.

मान्यवरांची उपस्थिती; उपक्रमांना सहकार्य करणाऱ्यांचा सत्कार

या कार्यक्रमाला प्रमुख वक्ते श्री. अतुल पेठे, मराठी वाङ्मय मंडळाचे अध्यक्ष डॉ. अविनाश जोशी, हृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. संदीप जोशी, स्त्रीरोगतज्ज्ञ डॉ. मयुरी जोशी, सेवानिवृत्त प्राचार्य प्रा. एस. ओ. माळी, सेवानिवृत्त मुख्याध्यापक एस. डी. देशमुख, मंडळाचे सदस्य बन्सीलाल भागवत आणि प्रा. डॉ. विजय तुंटे आदी मान्यवर उपस्थित होते.

मंडळाच्या विविध उपक्रमांना सहकार्य करणाऱ्या व्यक्तींचा यावेळी सत्कार करण्यात आला. प्रमुख वक्ते अतुल पेठे यांचा परिचय मंडळाचे सदस्य संदीप घोरपडे यांनी करून दिला.

कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन मराठी वाङ्मय मंडळाचे सदस्य संदीप घोरपडे आणि स्नेहा एकतारे यांनी केले. व्याख्यानादरम्यान साहित्य, नाटक, भाषा आणि जीवन यांचा परस्परसंबंध विविध उदाहरणांतून उलगडण्यात आला. उपस्थित श्रोत्यांनी मोठ्या संख्येने सहभाग नोंदवत व्याख्यानाला प्रतिसाद दिला.

व्याख्यानमाला यशस्वी करण्यासाठी मंडळाचे प्रयत्न

शारदीय व्याख्यानमालेचे चौथे पुष्प यशस्वी करण्यासाठी मराठी वाङ्मय मंडळाचे अध्यक्ष डॉ. अविनाश रघुराज जोशी (एम.डी.), उपाध्यक्ष विवेक लक्ष्मण भांडारकर, डॉ. रवींद्र काशिनाथ कुळकर्णी, कार्यवाह भैय्यासाहेब अशोकराव मगर, प्रा. श्याम साहेबराव पवार, प्रदीप बाळकृष्ण साळवी, कोषाध्यक्ष प्रा. डॉ. उदय गंगाधर देशपांडे, कार्यकारिणी सदस्य बन्सीलाल आसाराम भागवत, सोमनाथ सखाराम ब्रह्मे, स्नेहा संजय एकतारे, संदीप बाबुराव घोरपडे, के. व्ही. कुळकर्णी, वसुंधरा दशरथ लांडगे, डॉ. महेश रमण पाटील, कांचन प्रकाश शहा, प्रा. विजय कुमार तुंटे आणि अजय रघुनाथ केले यांच्यासह मंडळाच्या पदाधिकाऱ्यांनी व सदस्यांनी प्रयत्न केले.

एकूणच, ‘जीवनात कला, कलेत जीवन’ या विषयावरील व्याख्यानातून कलेचे खरे महत्त्व, भाषेची अनुभवाधिष्ठित समृद्धी, वाचनसंस्कृतीची गरज आणि संवादाचे मोल अधोरेखित झाले. कला ही जीवनापासून वेगळी नसून जीवन समजून घेण्याची आणि अधिक संवेदनशीलपणे जगण्याची वाट आहे, हा विचार या व्याख्यानातून प्रभावीपणे समोर आला.