चीनमधील आंतरराष्ट्रीय शिल्पकला प्रदर्शनात डॉ. नरेंद्र बोरलेपवार आणि प्रदीप जोगदंड करणार भारताचे प्रतिनिधित्व

‘रिटर्निंग टू द सॉइल – द फायनल मोमेंट’ आणि ‘बियॉन्ड टुगेदरनेस’च्या माध्यमातून भारतीय जीवनदर्शनाचा आंतरराष्ट्रीय कलामंचावर संवाद
मुंबईतील दृश्यकलावंत, शिल्पकार आणि ‘ओम – द ग्लोबल आर्ट सेंटर अँड आरे म्युझियम’चे संस्थापक अध्यक्ष डॉ. नरेंद्र बोरलेपवार आणि भारतीय समकालीन शिल्पकलेतील प्रतिभावंत शिल्पकार प्रदीप जोगदंड यांची चीनमध्ये आयोजित ‘द थर्ड बेल्ट अँड रोड एशियन स्कल्प्चर एक्झिबिशन – चायना · साऊथ एशिया · साऊथईस्ट एशिया स्कल्प्चर एक्झिबिशन’ या महत्त्वपूर्ण आंतरराष्ट्रीय शिल्पकला प्रदर्शनासाठी भारतातून निवड झाली आहे. आशिया खंडातील १२ देशांतून निवडक शिल्पकार सहभागी होणाऱ्या या प्रदर्शनात डॉ. बोरलेपवार आणि जोगदंड यांना भारताचे प्रतिनिधित्व करणारे शिल्पकार तसेच ‘फॉरेन एक्स्पर्ट्स’ म्हणून विशेष निमंत्रित करण्यात आले आहे. चीनमधील ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण शिआन शहरात होणाऱ्या या प्रदर्शनाची मध्यवर्ती संकल्पना आहे — ‘क्रॉसिंग अँड अरायव्हिंग : कल्चरल सिम्बायोसिस अँड स्कल्प्चरल डायलॉग.’

प्राचीन सिल्क रोडपासून ‘बेल्ट अँड रोड’पर्यंत
‘बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह’ ही संकल्पना चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग यांनी २०१३ मध्ये मांडली. प्राचीन ‘सिल्क रोड’च्या ऐतिहासिक वारशातून प्रेरणा घेत विविध देशांना व्यापार, पायाभूत सुविधा, आर्थिक सहकार्य, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि ‘पीपल-टू-पीपल कनेक्टिव्हिटी’च्या माध्यमातून परस्परांशी जोडण्याचा व्यापक विचार त्यामागे आहे. विविध देशांमधील कला, संस्कृती, परंपरा आणि विचारांचा परस्पर संवाद अधिक समृद्ध करणे, हाही या व्यापक संकल्पनेतील महत्त्वाचा पैलू आहे. यातील ‘बेल्ट’ म्हणजे भूभागावरील ‘सिल्क रोड इकॉनॉमिक बेल्ट’, तर ‘रोड’ म्हणजे समुद्रमार्गावरील ‘ट्वेंटी-फर्स्ट सेंच्युरी मेरीटाइम सिल्क रोड’. या व्यापक पार्श्वभूमीवर आयोजित हे शिल्पकला प्रदर्शन कला आणि संस्कृतीच्या माध्यमातून आशियातील विविध देशांना परस्पर संवादासाठी एका व्यासपीठावर आणते.

‘क्रॉसिंग अँड अरायव्हिंग’ — सीमांच्या पलीकडचा संवाद
प्रदर्शनाच्या **‘क्रॉसिंग अँड अरायव्हिंग’** या संकल्पनेतील ‘क्रॉसिंग’ म्हणजे देश, भाषा, परंपरा आणि सांस्कृतिक सीमांच्या पलीकडे जाणे; तर ‘अरायव्हिंग’ म्हणजे त्या प्रवासातून नव्या जाणिवेपर्यंत आणि परस्पर समजुतीपर्यंत पोहोचणे. ‘कल्चरल सिम्बायोसिस’ म्हणजे प्रत्येक संस्कृतीने आपली स्वतंत्र ओळख जपत दुसऱ्या संस्कृतीशी संवाद साधून परस्परांना समृद्ध करणे; तर ‘स्कल्प्चरल डायलॉग’ म्हणजे भाषेच्या मर्यादा ओलांडून शिल्पाच्या माध्यमातून विचार, भावना, तत्त्वज्ञान आणि मानवी अनुभवांचा होणारा नि:शब्द संवाद. या संकल्पनेमुळे हे प्रदर्शन केवळ कलाकृतींचे सादरीकरण न राहता विविध संस्कृतींच्या सहअस्तित्वाचा सर्जनशील मंच ठरते.

‘रिटर्निंग टू द सॉइल’ — विरघळत जाणाऱ्या अस्तित्वाचा शोध
या संकल्पनेच्या पार्श्वभूमीवर डॉ. नरेंद्र बोरलेपवार यांचे ‘रिटर्निंग टू द सॉइल – द फायनल मोमेंट’ हे शिल्प विशेष अर्थपूर्ण ठरते. ब्लॅक मार्बल आणि ब्रास या माध्यमांत साकारलेली ही कलाकृती भारतीय अंत्यसंस्कार परंपरेतील अग्नी, पंचमहाभूत आणि ‘मातीतून निर्माण होऊन अखेर पुन्हा मातीतच विलीन होणे’ या चिरंतन सत्यावर भाष्य करते. बोरलेपवार यांच्या चित्र आणि शिल्पनिर्मितीची स्वतंत्र ओळख म्हणजे त्यांची सर्रिअलिस्टिक ‘मेल्टिंग’ शैली. त्यांच्या कलाकृतींमध्ये आकार वितळताना, विरघळताना आणि मूळ अस्तित्वात विलीन होताना दिसतात. हा केवळ दृश्य प्रयोग नसून त्यांच्या जीवनदृष्टीचा भाग आहे. त्यांच्या मते, जन्मापासून मृत्यूपर्यंत प्रत्येक क्षणाला आपण ‘मातीच्या दिशेने प्रवास’ करत असतो; आपले अस्तित्व हळूहळू विरघळत असते आणि एक दिवस पूर्णपणे मातीत विलीन होते. भारतीय अंत्यसंस्कारातील चितेच्या प्रतिमेचा संदर्भ असलेले ‘द फायनल मोमेंट’ हे याच विचाराचे अंतिम दृश्यरूप आहे. मात्र हे शिल्प मृत्यूचे चित्रण नसून जगण्याचे भान देणारे तत्त्वचिंतन आहे—पूर्णपणे विलीन होण्यापूर्वी आपण इतरांसाठी काय देऊन जाणार आहोत, हा त्याचा मूलभूत प्रश्न आहे. माणसांसाठी, समाजासाठी आणि मानवतेसाठी आपल्या अस्तित्वाचा काही अंश देऊन जावा; संपत्तीपेक्षा संवेदना, संग्रहापेक्षा समर्पण आणि अहंकारापेक्षा करुणा निवडावी—हीच ‘रिटर्निंग टू द सॉइल’ची मध्यवर्ती जाणीव आहे. प्रत्येक विरघळणारा क्षण अधिक अर्थपूर्णपणे जगण्याची ही एक हाक आहे.

‘बियॉन्ड टुगेदरनेस’ — प्रेमाच्या अदृश्य स्वरूपाचा शोध
शिल्पकार प्रदीप जोगदंड यांचे ‘बियॉन्ड टुगेदरनेस – द सायलेंट आर्किटेक्चर ऑफ लव्ह’ हे ब्रासमधील शिल्प मानवी नात्यांच्या अदृश्य बंधांचा वेध घेते. प्रेम, विश्वास, त्याग, समर्पण, परस्परावलंबन आणि एकमेकांच्या अस्तित्वाचा स्वीकार यातून नात्याची एक अदृश्य वास्तू आकार घेत असते. जोगदंड यांच्या शिल्पातील ‘सायलेंट आर्किटेक्चर’ ही याच भावबंधांची रूपकात्मक अभिव्यक्ती आहे. दोन अस्तित्वे केवळ एकत्र न राहता एकमेकांना कशी समृद्ध आणि परिपूर्ण करतात, याचा संवेदनशील शोध या शिल्पातून घेतला जातो.

दोन शिल्पे — भारतीय जीवनदृष्टीचे दोन वैश्विक पैलू
या दोन्ही कलाकृती प्रदर्शनाच्या मूळ संकल्पनेशी अत्यंत समर्पक संवाद साधतात. बोरलेपवार यांचे शिल्प मानवी अस्तित्वाच्या अंतिम एकात्मतेचा शोध घेते, तर जोगदंड यांचे शिल्प त्या अस्तित्वांना जोडणाऱ्या प्रेमाच्या अदृश्य सूत्राचा. एक शिल्प ‘आपण शेवटी कुठे पोहोचतो?’ हा प्रश्न विचारते, तर दुसरे ‘आपण एकमेकांशी कशामुळे जोडले जातो?’ याचा शोध घेते. देश, भाषा, धर्म आणि संस्कृती वेगवेगळ्या असल्या, तरी जन्म, नाती, प्रेम, सहअस्तित्व आणि अंतिम विलय हे मानवी जीवनाचे वैश्विक अनुभव आहेत. त्यामुळे या दोन्ही कलाकृती भारतीय जीवनदृष्टी, तत्त्वचिंतन आणि मानवी मूल्यांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या कलाभाषा म्हणून या आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शनात भारताची उपस्थिती नोंदवणार आहेत.

मुंबईतील आरे परिसरात आकार घेत असलेल्या ‘ओम – द ग्लोबल आर्ट सेंटर अँड आरे म्युझियम’च्या माध्यमातून भारतीय आणि जागतिक कला, संस्कृती व निसर्ग यांच्यात सर्जनशील संवाद निर्माण करण्याचा डॉ. बोरलेपवार यांचा प्रयत्न सुरू आहे. देश-विदेशातील कलाकारांना एका व्यासपीठावर आणणे, कलानिर्मिती आणि विचारांची देवाणघेवाण घडविणे आणि मुंबईत जागतिक दर्जाचे कलाकेंद्र विकसित करणे, या ओमच्या व्यापक भूमिकेशी चीनमधील हा सहभागही जोडला जातो.

डॉ. नरेंद्र बोरलेपवार आणि प्रदीप जोगदंड यांचा हा सहभाग त्यामुळे केवळ दोन भारतीय शिल्पकारांचा आंतरराष्ट्रीय प्रवास नाही; तर प्राचीन सिल्क रोडपासून आधुनिक ‘बेल्ट अँड रोड’पर्यंत विस्तारलेल्या सांस्कृतिक संवादाच्या प्रवाहात भारतीय समकालीन शिल्पकला, भारतीय तत्त्वचिंतन आणि मानवी मूल्यांची एक अर्थपूर्ण उपस्थिती ठरणार आहे.