शब्दांना विचारांची धार, ज्ञानातून समाजप्रबोधनाचा जागर , प्रा. डॉ. लिलाधर शिवाजीराव पाटील यांचा ‘सन्मान कर्तृत्वाचा २०२६’ मध्ये गौरव ,शिक्षण, संशोधन, साहित्य आणि परिवर्तनवादी विचारांचा प्रभावी संगम

शिक्षणाच्या माध्यमातून ज्ञानाची ज्योत प्रज्वलित करणारे, संशोधनातून नव्या विचारांचा शोध घेणारे आणि साहित्य व वक्तृत्वाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधनाची मशाल पेटविणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे प्रा. डॉ. लिलाधर शिवाजीराव पाटील. धनदाई कला व विज्ञान महाविद्यालय, अमळनेर येथे इंग्रजी विभागप्रमुख म्हणून कार्यरत असलेल्या डॉ. पाटील यांनी अध्यापन, संशोधन, साहित्यनिर्मिती आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या क्षेत्रात आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे.

संशोधनातून सामाजिक वास्तवाचा वेध

एम.ए., नेट, एम.फिल. आणि पीएच.डी. अशी शैक्षणिक वाटचाल करणाऱ्या डॉ. पाटील यांच्या संशोधनाचा विषय *“Construction of a Subaltern in the Writings of Jotirao Phule and Tarabai Shinde”* हा आहे. महात्मा ज्योतिराव फुले आणि ताराबाई शिंदे यांच्या लेखनातील वंचित समाजघटकांच्या प्रतिनिधित्वाचा अभ्यास करत त्यांनी साहित्य, सामाजिक वास्तव आणि परिवर्तनवादी विचारांचा सखोल वेध घेतला.

विद्यार्थीदशेपासूनच वक्तृत्व आणि वादविवाद स्पर्धांमध्ये यश मिळविणाऱ्या डॉ. पाटील यांनी २००२ मध्ये बंगळुरू येथे आणि २००३ मध्ये नेपाळ येथे आयोजित आंतरराष्ट्रीय युवा मंचांवर महाराष्ट्राचे प्रतिनिधित्व केले. या अनुभवातून त्यांच्या वैचारिक आणि प्रबोधनपर वाटचालीला व्यापक दिशा मिळाली.

अध्यापनासोबत ज्ञाननिर्मितीचे कार्य

अध्यापनापुरते स्वतःला मर्यादित न ठेवता त्यांनी अभ्यासक्रम विकास, संशोधन आणि साहित्यनिर्मितीत योगदान दिले आहे. कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ, जळगावच्या इंग्रजी अभ्यासक्रम मंडळाचे सदस्य म्हणून त्यांनी शैक्षणिक क्षेत्रात काम केले.

प्रथम वर्षाच्या सर्व शाखांसाठीच्या ‘English for All’ या एईसी अभ्यासक्रमाच्या पुस्तकाच्या निर्मितीत त्यांचे योगदान असून, हे पुस्तक Cambridge University Press ने प्रकाशित केले आहे. भारतीय ज्ञानपरंपरेचा वेध घेणारे ‘Traditions in Indian Literatures’ हे पुस्तकही त्यांच्या शैक्षणिक कार्यातील महत्त्वाचा भाग आहे.

विद्यापीठाच्या कुलगुरू संशोधन प्रोत्साहन योजनेअंतर्गत त्यांनी दोन मायनर रिसर्च प्रोजेक्ट्स पूर्ण केले आहेत. तसेच विविध राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय संशोधन नियतकालिकांमध्ये त्यांचे १६ संशोधनपर लेख प्रसिद्ध झाले आहेत.

फुले-शाहू-आंबेडकरी विचारांचा जागर

महात्मा ज्योतिराव फुले, राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या विचारांशी संबंधित चळवळींमध्ये डॉ. पाटील सक्रिय आहेत. महाराष्ट्रासह गुजरात, कर्नाटक, केरळ, गोवा, उत्तर प्रदेश, हरियाणा आणि उत्तराखंड या राज्यांमध्ये त्यांनी प्रबोधनपर व्याख्याने दिली आहेत.

‘Discourse Analysis’ या संशोधन नियतकालिकाच्या ‘Relevance of Phule-Shahu-Ambedkar Thought’ या विशेषांकाचे संपादन करून त्यांनी परिवर्तनवादी विचारांच्या अभ्यासाला व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले. दोन राज्यस्तरीय आणि दोन विद्यापीठस्तरीय सेमिनार व कार्यशाळांच्या आयोजनातूनही त्यांनी ज्ञानविस्तार आणि विचारमंथनाला चालना दिली.

साहित्य आणि सांस्कृतिक क्षेत्रातील योगदान

उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठाचे माजी कुलगुरू डॉ. सुधीर मेश्राम यांच्या जीवनप्रवासावर आधारित मिलिंद बागूल लिखित ‘हमालपुरा ते कुलगुरू’ या पुस्तकाचे त्यांनी इंग्रजी भाषांतर केले. हे भाषांतर कर्नाटक विद्यापीठाच्या एम.ए. तुलनात्मक भाषा अभ्यासक्रमात समाविष्ट झाले आहे. संघर्षमय जीवनप्रवास व्यापक वाचकांपर्यंत पोहोचविण्याचे हे महत्त्वपूर्ण कार्य आहे.

अमळनेरच्या साहित्यिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान उल्लेखनीय आहे. १८व्या विद्रोही मराठी साहित्य संमेलनाचे मुख्य संयोजक तसेच अमळनेर येथे आयोजित पाचव्या राज्यस्तरीय अहिराणी साहित्य संमेलनाचे मुख्य संयोजक म्हणून त्यांनी जबाबदारी सांभाळली. महात्मा फुले यांच्या द्विशताब्दी जयंतीवर्षानिमित्त ‘सत्यशोधक मेळा’ या नाटिकेचे लेखन व दिग्दर्शन करून त्यांनी परिवर्तनवादी विचारांना सांस्कृतिक अभिव्यक्ती दिली.

कार्याचा पुरस्काराने गौरव

शैक्षणिक, संशोधनपर आणि सामाजिक प्रबोधनाच्या क्षेत्रातील योगदानाबद्दल डॉ. पाटील यांना डॉ. पंजाबराव देशमुख शिक्षक परिषदेतर्फे **‘महात्मा फुले जीवन गौरव पुरस्कार २०२१’** प्रदान करण्यात आला. हा सन्मान त्यांच्या ज्ञानसाधनेचा आणि परिवर्तनवादी विचारांप्रती असलेल्या बांधिलकीचा गौरव आहे.

शिक्षक, संशोधक आणि प्रबोधनकर्ता

प्रा. डॉ. लिलाधर शिवाजीराव पाटील यांचे व्यक्तिमत्त्व अध्यापन, संशोधन, साहित्य, वक्तृत्व आणि सामाजिक कार्य या विविध पैलूंनी समृद्ध आहे. विद्यार्थ्यांना केवळ विषयाचे ज्ञान न देता स्वतंत्र विचार करण्याची, प्रश्न विचारण्याची आणि समाजाकडे चिकित्सक दृष्टिकोनातून पाहण्याची प्रेरणा देणे, हे त्यांच्या कार्याचे वैशिष्ट्य आहे.

**मराठी लाईव्ह न्यूजच्या सातव्या वर्धापन दिनानिमित्त आयोजित ‘सन्मान कर्तृत्वाचा २०२६’** या विशेष सोहळ्यात त्यांच्या बहुआयामी कार्याचा मान्यवरांच्या हस्ते गौरव करण्यात येणार आहे.

सन्मान सोहळा

**दिनांक :** शनिवार, १४ नोव्हेंबर २०२६

**वेळ :** दुपारी २ वाजता

**स्थळ :** इंदिरा भवन, स्टेट बँकेच्या मागे, अमळनेर

*ज्ञानाची साधना, विचारांची जागृती आणि परिवर्तनाचा ध्यास जपणाऱ्या या ज्ञानव्रती व्यक्तिमत्त्वाला ‘सन्मान कर्तृत्वाचा २०२६’ निमित्त मनःपूर्वक अभिवादन!*