गझलेच्या दोन ओळींत उमटतो समाजाच्या वेदनांचा हुंकार! , ‘गझलदीप’मधून उलगडला उर्दूपासून मराठीपर्यंतचा गझलेचा समृद्ध प्रवास; मराठी वाङ्मय मंडळाच्या शारदीय व्याख्यानमालेत प्रदीप निफाडकर यांचे रसाळ विवेचन

अमळनेर प्रतिनिधी

गझल म्हणजे केवळ दोन ओळींची शब्दरचना नव्हे, तर मानवी मनातील भावना, प्रेम, विरह, सामाजिक वेदना आणि जगण्यातील संघर्ष यांना प्रभावीपणे व्यक्त करणारे काव्याचे सामर्थ्यशाली माध्यम होय. गझलेच्या प्रत्येक शेरात जीवनाचे एखादे वास्तव दडलेले असते आणि त्या शब्दांना भावनांची जोड मिळाली की रसिकांच्या मनाचा ठाव घेतला जातो. अशाच गझलेच्या समृद्ध परंपरेचा, तिच्या भाषिक प्रवासाचा आणि मराठी साहित्यातील योगदानाचा वेध घेणारे विचारपूर्ण विवेचन गझलकार व पत्रकार प्रदीप निफाडकर (पुणे) यांनी ‘गझलदीप’ या विषयावरील व्याख्यानातून केले. मराठी वाङ्मय मंडळ, अमळनेर आयोजित शारदीय व्याख्यानमालेच्या पाचव्या पुष्पात रसिकांना गझलेच्या विश्वाची सुरेल आणि वैचारिक सफर घडली.

गुरुवार, १५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सायंकाळी ६.३० वाजता छत्रपती शिवाजी महाराज नाट्यगृहात हा कार्यक्रम झाला. साहित्यप्रेमी, काव्यरसिक आणि वाङ्मयीन विचारांची आवड असलेल्या श्रोत्यांसाठी हा कार्यक्रम गझलेची जाण समृद्ध करणारा ठरला.

उर्दूच्या अंगणातून मराठीच्या मनामनांत पोहोचलेली गझल

गझलेचा इतिहास, तिची भाषिक पार्श्वभूमी आणि विविध भाषांमधून झालेला तिचा विकास यांचा मागोवा घेताना प्रदीप निफाडकर यांनी उर्दू भाषेतील गझलपरंपरेचे महत्त्व विशद केले. उर्दू भाषेची निर्मिती, तिच्यावर विविध भाषांचा झालेला प्रभाव आणि दैनंदिन व्यवहारातील शब्दांमधून दिसणारे भाषिक आदानप्रदान त्यांनी उदाहरणांसह स्पष्ट केले. पलंग, पायजमा यांसारख्या शब्दांच्या भाषिक प्रवासाचा उल्लेख करत त्यांनी भाषांचा विकास हा परस्पर संपर्कातून होत असल्याचे अधोरेखित केले.

उर्दू ही गोडवा, नजाकत आणि भावनांची अभिव्यक्ती यांचा सुंदर संगम असलेली भाषा असल्याचे सांगताना त्यांनी उर्दू शायरीच्या परंपरेतील महत्त्वाच्या शायरांचा परिचय करून दिला. वली दखनी यांच्यासारख्या कवींच्या योगदानाचा उल्लेख करत गझलेने काळानुसार वेगवेगळ्या भाषांमध्ये आणि समाजघटकांमध्ये आपले स्थान निर्माण केल्याचे त्यांनी सांगितले.

गझल ही माणसांना जोडणारी काव्यशैली आहे. भाषा वेगळी असली, तरी माणसांच्या भावना सारख्याच असतात. प्रेम, दुःख, विरह, अन्याय आणि जगण्याची धडपड या अनुभवांना गझल सहजपणे शब्दरूप देते. त्यामुळे गझल केवळ साहित्याच्या चौकटीत बंदिस्त राहत नाही, तर ती सामान्य माणसाच्या जीवनाशी नाते जोडते, असे निफाडकर यांनी आपल्या विवेचनातून स्पष्ट केले.

तलवारीपेक्षा प्रेमाची ताकद मोठी!

इतिहासातील सत्तासंघर्ष आणि मानवी नात्यांचा संदर्भ देताना त्यांनी प्रेमाच्या सामर्थ्यावर विशेष भर दिला. तलवारीच्या जोरावर माणसांना जिंकता येऊ शकते; मात्र त्यांच्या मनात स्थान निर्माण करण्यासाठी प्रेम, संवेदनशीलता आणि संवाद आवश्यक असतो, हा विचार त्यांनी प्रभावीपणे मांडला. साहित्याचे खरे सामर्थ्यही माणसामाणसांतील अंतर कमी करण्यात आणि संवेदनशील समाज घडविण्यात असते, अशी भूमिका त्यांच्या विवेचनातून अधोरेखित झाली.

गझलेचा प्रसार विविध माध्यमांतून कसा झाला, याचाही त्यांनी उल्लेख केला. सामान्य माणसांपर्यंत शायरी पोहोचविण्याच्या प्रक्रियेत लोकप्रिय माध्यमांची भूमिका स्पष्ट करताना त्यांनी काही ठिकाणी शेरांच्या मूळ आशयात होणाऱ्या बदलांकडेही लक्ष वेधले. गझलेतील शब्द, लय, वृत्त आणि आशय यांचे महत्त्व समजून घेतल्याशिवाय तिचा खरा आनंद घेता येत नाही, असा संदेश त्यांनी दिला.

माधव ज्युलियन ते सुरेश भट; मराठी गझलेचा स्वतंत्र ठसा

मराठी भाषेतील गझलेच्या प्रवासाचा आढावा घेताना माधव ज्युलियन यांच्या योगदानाचा उल्लेख करण्यात आला. मराठीत गझलेची ओळख निर्माण होण्याच्या प्रक्रियेपासून पुढे या काव्यप्रकाराला लोकप्रियता मिळवून देणाऱ्या कवींच्या कार्यापर्यंतचा प्रवास त्यांनी उलगडला.

मराठी गझलेला स्वतंत्र ओळख आणि व्यापक लोकप्रियता मिळवून देण्यात सुरेश भट यांचे योगदान महत्त्वाचे आहे, असे सांगत निफाडकर यांनी त्यांच्या साहित्यकार्याचा गौरव केला. गझल मराठी माणसाच्या मनात रुजावी, तिने सामान्य माणसाच्या भावना आणि वेदना व्यक्त कराव्यात, यासाठी सुरेश भट यांनी केलेल्या प्रयत्नांची त्यांनी आठवण करून दिली.

सुरेश भट यांच्या गझलांतील भावविश्व, त्यातील सामाजिक जाणीव आणि शब्दांची ताकद यांचा संदर्भ देत त्यांनी रसिकांना गझलेतील आशयाकडे पाहण्याची नवी दृष्टी दिली. गझल ही केवळ प्रेमभावनेपुरती मर्यादित नसून ती सामाजिक वास्तव, अन्याय, अस्वस्थता आणि सामान्य माणसाच्या जगण्यातील संघर्षही मांडू शकते, हे त्यांनी अधोरेखित केले.

हिंदीतील दुष्यंत कुमार यांच्या गझललेखनाचाही त्यांनी उल्लेख केला. विविध भाषांतील गझलकारांनी आपल्या काळातील प्रश्नांना शब्द दिले आणि गझलेला व्यापक सामाजिक आशय प्राप्त करून दिला, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

कविता आणि गझल यांतील नेमका फरक काय?

गझल समजून घेताना कविता आणि गझल यांच्यातील रचनात्मक फरक जाणून घेणे आवश्यक असल्याचे निफाडकर यांनी सांगितले. सामान्यतः कविता एखाद्या मध्यवर्ती विषयाभोवती किंवा भावप्रवाहाभोवती विकसित होऊ शकते; तर गझलेत स्वतंत्र आशय व्यक्त करणारे दोन ओळींचे शेर असतात. प्रत्येक शेराला स्वतःचे भावविश्व असू शकते, तरीही गझलेच्या रचनात्मक नियमांमुळे तिच्यात एक विशिष्ट कलात्मक एकसंधता निर्माण होते.

गझलेच्या रचनेत वृत्त, लय, यमक आणि काफिया-रदीफ यांसारख्या घटकांचे महत्त्व त्यांनी स्पष्ट केले. कवितेतील शब्दांची निवड, लयबद्धता आणि सादरीकरण यांमुळे तिचा प्रभाव वाढतो. केवळ यमक जुळविणे म्हणजे कविता किंवा गझल नव्हे; आशय आणि अभिव्यक्ती यांची सांगड घालणे आवश्यक आहे, असा महत्त्वाचा मुद्दाही त्यांनी मांडला.

शांता शेळके यांच्या कवितांचा संदर्भ देत मराठी कवितेतील भावसंपन्नता आणि शब्दसौंदर्याची जाणीव त्यांनी रसिकांसमोर आणली. विविध कवींच्या लेखनातून काव्याचे वेगवेगळे पैलू समजून घेण्याची संधी या व्याख्यानातून मिळाली.

वाचनसंस्कृती जपणे ही काळाची गरज

कार्यक्रमाच्या अध्यक्षीय मनोगतात मराठी वाङ्मय मंडळाचे अध्यक्ष डॉ. अविनाश जोशी यांनी मंडळाच्या ७५ वर्षांच्या वाटचालीचा उल्लेख केला. मंडळाचा अमृतमहोत्सवी टप्पा विविध साहित्यिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांतून साजरा करण्याचा मानस त्यांनी व्यक्त केला. व्याख्यानमालेतील विविध वक्त्यांनी मांडलेल्या विचारांमुळे श्रोत्यांना नवे दृष्टिकोन मिळाल्याचे त्यांनी सांगितले.

डिसेंबर २०२६ किंवा जानेवारी २०२७ मध्ये मिनी साहित्य संमेलन आयोजित करण्याचा विचार असल्याचे त्यांनी नमूद केले. या उपक्रमासाठी साहित्यप्रेमी आणि नागरिकांचे सहकार्य अपेक्षित असल्याचेही त्यांनी सांगितले.

वाचन प्रेरणा दिनाचे महत्त्व अधोरेखित करताना त्यांनी तरुण पिढीमध्ये वाचनाची आवड निर्माण करण्याची गरज व्यक्त केली. मोबाईल आणि डिजिटल माध्यमांच्या वाढत्या प्रभावाच्या काळात पुस्तकांशी नाते जोडणे, विचारक्षमतेला चालना देणे आणि ज्ञानाची गोडी निर्माण करणे आवश्यक आहे. यासाठी पालकांनी मुलांना पुस्तक वाचनाकडे प्रवृत्त करावे, असे आवाहन त्यांनी केले. माजी राष्ट्रपती आणि थोर शास्त्रज्ञ डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या कार्याचा उजाळा देत त्यांनी ज्ञान, शिक्षण आणि वाचन यांचे महत्त्व विशद केले.

साहित्यिक चळवळ सातत्याने सुरू राहणार

मंडळाचे उपाध्यक्ष आणि सांस्कृतिक समितीचे अध्यक्ष डॉ. रवींद्र कुलकर्णी यांनी आपल्या मनोगतात व्याख्यानमाला संपली तरी मंडळाचे साहित्यिक आणि सांस्कृतिक कार्य थांबणार नसल्याचे स्पष्ट केले. व्याख्यानमालेच्या माध्यमातून विचारांची देवाणघेवाण झाली आणि प्रत्येक व्याख्यानातून श्रोत्यांना काहीतरी नवे मिळाले, हीच या उपक्रमाची खरी फलश्रुती असल्याचे त्यांनी सांगितले. मंडळाचा अमृतमहोत्सव डिसेंबर किंवा जानेवारी महिन्यात साजरा करण्याचा मानसही त्यांनी व्यक्त केला.

प्रमुख अतिथी नगरसेविका सौ. स्वप्ना विक्रांत पाटील यांनी व्याख्यानमालेतून अनमोल विचार ऐकण्याची संधी मिळाल्याचे सांगितले. साहित्यिक उपक्रमांसाठी मंडळाचे पदाधिकारी सातत्याने प्रयत्न करतात, असे नमूद करत त्यांनी मंडळाच्या पदाधिकाऱ्यांचे आभार मानले.

मान्यवरांची उपस्थिती; देणगीदारांचा सन्मान

कार्यक्रमाच्या विचारमंचावर गझलकार व पत्रकार प्रदीप निफाडकर, मराठी वाङ्मय मंडळाचे अध्यक्ष डॉ. अविनाश जोशी, उपाध्यक्ष डॉ. रवींद्र कुलकर्णी, प्रमुख अतिथी नगरसेविका सौ. स्वप्ना विक्रांत पाटील, कार्यवाह प्रा. श्याम पवार, कोषाध्यक्ष प्रा. डॉ. उदय देशपांडे, भैय्यासाहेब मगर आणि कार्यकारिणी सदस्या सौ. वसुंधरा लांडगे उपस्थित होते.

वक्त्यांचा परिचय आणि सूत्रसंचालन मंडळाचे उपाध्यक्ष विवेकानंद भांडारकर व कोषाध्यक्ष प्रा. डॉ. उदय देशपांडे यांनी केले. कार्यक्रमादरम्यान मंडळाच्या कार्यासाठी योगदान देणाऱ्या देणगीदारांचा व पत्रकार ईश्वर महाजन, आर.जे पाटील यांचा

सत्कार करण्यात आला.

पाचवे पुष्प यशस्वी करण्यासाठी पदाधिकाऱ्यांचे परिश्रम

शारदीय व्याख्यानमालेचे पाचवे पुष्प यशस्वी करण्यासाठी मराठी वाङ्मय मंडळाचे अध्यक्ष डॉ. अविनाश रघुराज जोशी (एम.डी.), उपाध्यक्ष विवेक लक्ष्मण भांडारकर, डॉ. रवींद्र काशिनाथ कुळकर्णी, कार्यवाह भैय्यासाहेब अशोकराव मगर, प्रा. श्याम साहेबराव पवार, प्रदीप बाळकृष्ण साळवी, कोषाध्यक्ष प्रा. डॉ. उदय गंगाधर देशपांडे, कार्यकारिणी सदस्य बन्सीलाल आसाराम भागवत, सोमनाथ सखाराम ब्रह्मे, स्नेहा संजय एकतारे, संदीप बाबुराव घोरपडे, के. व्ही. कुळकर्णी, वसुंधरा दशरथ लांडगे, डॉ. महेश रमण पाटील, कांचन प्रकाश शहा, प्रा. विजय कुमार तुंटे ,प्रा.डॉ सुरेश महाश्वरी, अनिल सोनार,

आणि अजय रघुनाथ केले यांच्यासह मंडळाचे पदाधिकारी व सदस्यांनी परिश्रम घेतले.

गझलेच्या दोन ओळींत दडलेले भावविश्व, भाषेचा प्रवास आणि मानवी संवेदनांचे सामर्थ्य उलगडणारे हे व्याख्यान शारदीय व्याख्यानमालेच्या वैचारिक परंपरेला समृद्ध करणारे ठरले. साहित्य हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून समाजाला विचार करायला लावणारी आणि माणसांना जोडणारी शक्ती आहे, हा संदेश या कार्यक्रमातून अधोरेखित झाला.