लोकमान्य टिळकांचा शैक्षणिक राष्ट्रवाद म्हणजे मेंदूच्या स्वातंत्र्याची लढाई! , “आपला मेंदू स्वतंत्र झाला, तरच खऱ्या अर्थाने आपण स्वतंत्र होऊ”; अमळनेरच्या शारदीय व्याख्यानमालेत प्रा. डॉ. बालाजी चिरडे यांचे परखड प्रतिपादन

अमळनेर प्रतिनिधी : शिक्षण हे केवळ पदवी मिळविण्याचे साधन नसून ते राष्ट्राच्या वैचारिक स्वातंत्र्याचा, सामाजिक परिवर्तनाचा आणि राष्ट्रीय अस्मितेच्या जडणघडणीचा पाया आहे. शिक्षणातून स्वतंत्र विचारांची निर्मिती झाली, तरच देश खऱ्या अर्थाने स्वावलंबी होऊ शकतो, असा विचार लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्या शैक्षणिक राष्ट्रवादातून पुढे येतो. भारतीय शिक्षणव्यवस्थेने परावलंबी मानसिकतेतून बाहेर पडून स्वतंत्र विचारशक्ती विकसित करणे ही काळाची गरज आहे, असे परखड प्रतिपादन महात्मा गांधी आंतरराष्ट्रीय हिंदी विद्यापीठ, वर्धा येथील सुप्रसिद्ध व्याख्याते प्रा. डॉ. बालाजी चिरडे यांनी केले.

मराठी वाङ्मय मंडळ, अमळनेर यांच्या वतीने आयोजित शारदीय व्याख्यानमालेच्या तिसऱ्या पुष्पात मंगळवार, १३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सायंकाळी ६.३० वाजता छत्रपती शिवाजी महाराज नाट्यगृहात ‘लोकमान्य टिळकांचा शैक्षणिक राष्ट्रवाद’ या विषयावर ते बोलत होते. लोकमान्य टिळक यांच्या शैक्षणिक, सामाजिक आणि राजकीय विचारांचा वेध घेत त्यांनी शिक्षण, भाषा, राष्ट्रवाद आणि वैचारिक स्वातंत्र्य यांच्यातील परस्परसंबंध उलगडून सांगितले.

शिक्षणातून राष्ट्रनिर्मितीचा विचार

लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांना ‘असंतोषाचे जनक’ म्हणून ओळखले जाते. मात्र, त्यांचा असंतोष हा केवळ ब्रिटिश सत्तेविरुद्धचा राजकीय विरोध नव्हता; तो अन्यायकारक व्यवस्थेविरुद्ध जनतेमध्ये जागृती निर्माण करणारा आणि स्वराज्याची आकांक्षा प्रबळ करणारा विचार होता. ‘केसरी’ आणि ‘मराठा’ या वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून त्यांनी जनतेच्या मनात राष्ट्रीय चेतना जागवली. लेखणीच्या सामर्थ्याने त्यांनी ब्रिटिश सत्तेच्या धोरणांवर टीका केली आणि भारतीयांना स्वराज्याचा विचार स्वीकारण्यासाठी प्रेरित केले.

टिळकांच्या कार्याचा विचार करताना त्यांच्या राजकीय आंदोलनाबरोबरच शिक्षणविषयक भूमिकेचे महत्त्वही लक्षात घेतले पाहिजे. शिक्षण हे समाजाच्या गरजांशी जोडलेले, राष्ट्रहिताला पूरक आणि स्वतंत्र विचारांना प्रोत्साहन देणारे असावे, ही त्यांच्या विचारांची मध्यवर्ती भूमिका होती. राष्ट्रीय शिक्षणाची जबाबदारी समाजाने आणि भारतीयांनी उभारलेल्या शिक्षणसंस्थांनी स्वीकारली पाहिजे, असा विचार त्यांच्या कार्यातून पुढे आला.

राजकारण आणि राष्ट्रजागृती यांचा संबंध

लोकमान्य टिळक यांनी स्वराज्याच्या लढ्याला व्यापक जनआंदोलनाचे स्वरूप दिले. बंगालच्या फाळणीविरोधातील स्वदेशी चळवळ, ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध जनजागृती आणि राष्ट्रीय राजकारणातील त्यांचे नेतृत्व या माध्यमांतून त्यांनी जनतेला संघटित केले. राजकारण हे काही दिवसांपुरते किंवा निवडक लोकांपुरते मर्यादित नसून जनजीवनाशी जोडलेले असले पाहिजे, हा त्यांच्या भूमिकेचा आशय होता.

टिळकांच्या राजकीय विचारांमध्ये स्वराज्य, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षण आणि बहिष्कार या चतुःसूत्रीला महत्त्वाचे स्थान होते. या विचारांचा उद्देश केवळ ब्रिटिश सत्तेला विरोध करणे नव्हता, तर भारतीय समाजाला आत्मनिर्भर बनवणे, स्वदेशी उत्पादनांना प्रोत्साहन देणे आणि देशवासीयांमध्ये राष्ट्रीय कर्तव्याची जाणीव निर्माण करणे हा होता.

ब्रिटिश सरकारने टिळकांना सहा वर्षांच्या कारावासाची शिक्षा देऊन मंडाले येथे ठेवले. मात्र, तुरुंगवासामुळे त्यांच्या विचारांची धार कमी झाली नाही. उलट त्यांच्या कार्याने स्वातंत्र्यलढ्याला अधिक व्यापक वैचारिक अधिष्ठान मिळाले.

भारतीय शिक्षणव्यवस्थेने स्वतंत्र विचार करायला शिकवावे

ब्रिटिशकालीन शिक्षणव्यवस्थेच्या मर्यादांवर भाष्य करताना प्रा. डॉ. चिरडे यांनी भारतीय शिक्षणव्यवस्थेच्या स्वायत्ततेचा मुद्दा अधोरेखित केला. परकीय सत्तेच्या गरजांनुसार घडविण्यात आलेली शिक्षणपद्धती आणि स्वतंत्र राष्ट्राच्या गरजांनुसार विकसित होणारे राष्ट्रीय शिक्षण यांत मूलभूत फरक असतो. शिक्षणातून केवळ नोकरीसाठी आवश्यक पात्रता मिळविण्याऐवजी चिकित्सक विचार, सामाजिक जाणीव, स्वाभिमान आणि देशाच्या प्रश्नांकडे स्वतंत्रपणे पाहण्याची क्षमता विकसित झाली पाहिजे.

भारतीय विद्यापीठे आणि शिक्षणसंस्थांनी स्वतःची वैचारिक दिशा निश्चित करणे आवश्यक आहे. शिक्षणातील परावलंबित्व दूर करून ज्ञाननिर्मिती, संशोधन, मातृभाषेचा सन्मान आणि भारतीय समाजाच्या वास्तवाशी निगडित अभ्यास यांना महत्त्व दिले पाहिजे. स्वतंत्र देशात शिक्षणव्यवस्थेचे उद्दिष्ट केवळ माहिती देणे नसून स्वतंत्र विचार करणारे नागरिक घडविणे हे असले पाहिजे, असा विचार त्यांच्या व्याख्यानातून पुढे आला.

भाषा म्हणजे संवाद, संवेदना आणि संस्कृतीचा सेतू

कार्यक्रमातील प्रमुख अतिथी हृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. दीपक शिंदे यांनी साहित्य आणि भाषेच्या महत्त्वावर भाष्य केले. वैद्यकीय शिक्षण घेत असताना शाळा-महाविद्यालयीन जीवनात साहित्याशी अपेक्षित जवळीक साधता आली नाही, अशी भावना व्यक्त करत त्यांनी साहित्याचा जीवनाशी असलेला संबंध अधोरेखित केला.

मराठी ही आपली मातृभाषा असून तिच्याविषयी विशेष आत्मीयता असणे स्वाभाविक आहे. प्रत्येक भाषेचे स्वतःचे महत्त्व असते. भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नसून भावना व्यक्त करण्याचे, विचार समजून घेण्याचे आणि माणसामाणसांमध्ये आपलेपण निर्माण करण्याचे प्रभावी साधन आहे. दुसऱ्याच्या भावना समजून घेण्यासाठी आणि स्वतःच्या संवेदना व्यक्त करण्यासाठी भाषेची भूमिका महत्त्वाची असते, असे डॉ. शिंदे यांनी सांगितले.

त्यांच्या या विचारांमधून साहित्य, भाषा आणि मानवी संवेदनशीलता यांचे परस्परांशी असलेले नाते स्पष्ट झाले. ज्ञानाच्या विविध क्षेत्रांत कार्य करणाऱ्या व्यक्तींनी साहित्याशी नाते जोडल्यास त्यांच्या विचारविश्वाला अधिक व्यापकता मिळू शकते, हा संदेशही त्यांच्या मनोगतातून अधोरेखित झाला.

वैचारिक परंपरा जपणारे मराठी वाङ्मय मंडळ

मारवड शैक्षणिक संस्थेचे अध्यक्ष जयवंतराव पाटील यांनी मराठी वाङ्मय मंडळाच्या कार्याचे कौतुक केले. मंडळ सातत्याने वैचारिक परंपरा जपत असून समाजामध्ये साहित्यिक आणि बौद्धिक वातावरण निर्माण करण्याचे महत्त्वपूर्ण काम करीत आहे, असे त्यांनी सांगितले. व्याख्यानमालेचे आयोजन करणाऱ्या मंडळाच्या पदाधिकाऱ्यांचे त्यांनी अभिनंदन केले.

अशा व्याख्यानमालांमुळे केवळ साहित्यप्रेमीच नव्हे, तर विद्यार्थी, शिक्षक, अभ्यासक आणि समाजातील विविध क्षेत्रांत कार्यरत व्यक्तींना विचारांची नवी दिशा मिळते. ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वांच्या विचारांचा वर्तमानाशी संबंध जोडण्याची संधी मिळते. त्यामुळे शारदीय व्याख्यानमालेसारखे उपक्रम हे शहराच्या सांस्कृतिक आणि वैचारिक जीवनासाठी महत्त्वाचे ठरतात.

मान्यवरांची विचारपीठावर उपस्थिती

कार्यक्रमाच्या विचारपीठावर मराठी वाङ्मय मंडळाचे अध्यक्ष डॉ. अविनाश जोशी, माजी कुलगुरू प्रा. डॉ. शिवाजीराव पाटील, प्रा.डॉ एस. ओ. माळी, हृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. दीपक शिंदे, मारवड शैक्षणिक संस्थेचे अध्यक्ष जयवंतराव पाटील तसेच मराठी वाङ्मय मंडळाचे पदाधिकारी प्रा. डॉ. सुरेश महाश्वरी, स्नेहा एकतारे, कांचन शहा आणि अनिल सोनार उपस्थित होते.

प्रा. डॉ. बालाजी चिरडे यांचा परिचय करून देण्यात आला. कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन प्रा. डॉ. विजय तुंटे आणि बन्सीलाल भागवत गुरुजी यांनी केले.

आयोजनासाठी पदाधिकाऱ्यांचे योगदान

शारदीय व्याख्यानमालेचे तिसरे पुष्प यशस्वी करण्यासाठी मराठी वाङ्मय मंडळाच्या अध्यक्ष डॉ. अविनाश रघुराज जोशी (एम.डी.), उपाध्यक्ष विवेक लक्ष्मण भांडारकर, डॉ. रवींद्र काशिनाथ कुळकर्णी, कार्यवाह भैय्यासाहेब अशोकराव मगर, प्रा. श्याम साहेबराव पवार, प्रदीप बाळकृष्ण साळवी, कोषाध्यक्ष प्रा. डॉ. उदय गंगाधर देशपांडे, कार्यकारिणी सदस्य बन्सीलाल आसाराम भागवत, सोमनाथ सखाराम ब्रह्मे, स्नेहा संजय एकतारे, संदीप बाबुराव घोरपडे, के. व्ही. कुळकर्णी, वसुंधरा दशरथ लांडगे, डॉ. महेश रमण पाटील, कांचन प्रकाश शहा, प्रा. विजय कुमार तुंटे आणि अजय रघुनाथ केले यांच्यासह मंडळाच्या पदाधिकाऱ्यांनी व सदस्यांनी प्रयत्न केले.

वैचारिक स्वातंत्र्याचा संदेश

लोकमान्य टिळकांच्या शैक्षणिक राष्ट्रवादाचा विचार आजच्या काळातही तितकाच महत्त्वाचा आहे. शिक्षणाने व्यक्तीला केवळ आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्याबरोबरच वैचारिकदृष्ट्या स्वतंत्र, सामाजिकदृष्ट्या संवेदनशील आणि राष्ट्रीय कर्तव्याबाबत जागरूक बनविले पाहिजे. मातृभाषेचा सन्मान, ज्ञानाची निर्मिती, चिकित्सक दृष्टिकोन आणि स्वावलंबी विचारशक्ती या गोष्टींच्या आधारेच सक्षम राष्ट्राची उभारणी होऊ शकते.

“आपला मेंदू स्वतंत्र करावा लागेल, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र होऊ,” हा प्रा. डॉ. बालाजी चिरडे यांच्या व्याख्यानाचा गाभा ठरला. स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ राजकीय पारतंत्र्यातून मुक्तता नव्हे, तर विचार, ज्ञान आणि निर्णयक्षमतेतील परावलंबित्वातून मुक्त होणेही होय. लोकमान्य टिळकांच्या विचारांचा हा अन्वयार्थ शारदीय व्याख्यानमालेच्या तिसऱ्या पुष्पातून प्रभावीपणे समोर आला.