लावण्या लिहिणाऱ्या गीतकाराच्या लेखणीतून उलगडले निसर्गाचे रंग आणि मराठीचे वैभव! श्रीरामपूरचे प्रसिद्ध गीतकार बाबासाहेब सौदागर यांच्या व्याख्यानात बहिणाबाईंच्या अहिराणी कविता, चित्रपटसृष्टीतील अनुभव आणि लावणीलेखनाच्या आठवणींना उजाळा

अमळनेर प्रतिनिधी

अमळनेरच्या साहित्यनगरीत शब्द, सूर, निसर्ग आणि मायबोलीचा अनोखा संगम! मराठी वाङ्मय मंडळ आणि प्रा. आप्पासाहेब र. का. केले सार्वजनिक ग्रंथालय व मोफत वाचनालय, अमळनेर यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित शारदीय व्याख्यानमालेच्या दुसऱ्या पुष्पात प्रसिद्ध चित्रपट गीतकार, चरित्र अभिनेते, निसर्गकवी तसेच पटकथा-संवाद लेखक बाबासाहेब सौदागर (श्रीरामपूर) यांनी आपल्या बहुआयामी अनुभवांची शिदोरी रसिकांसमोर उलगडली. ‘हिरव्या ऋतुंचा रंगमहल’ या विषयावरील त्यांच्या व्याख्यानात बहिणाबाई चौधरी यांच्या अहिराणी कवितांपासून चित्रपटसृष्टीतील संघर्षापर्यंत, निसर्गाच्या सौंदर्यापासून मराठी भाषेच्या अस्मितेपर्यंत विविध विषयांचा वेध घेण्यात आला. त्यांच्या खुमासदार शैलीने, अनुभवसमृद्ध कथनाने आणि स्वरचित कवितांनी उपस्थित श्रोत्यांची मने जिंकली.

सोमवार, दि. १२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी अश्विन शुद्ध द्वितीयेच्या निमित्ताने सायंकाळी ६.३० वाजता या कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. साहित्य, संस्कृती आणि वैचारिक परंपरेचा वारसा जपणाऱ्या अमळनेरच्या सांस्कृतिक वातावरणात या व्याख्यानाने वेगळी रंगत आणली.

बहिणाबाईंच्या कवितांतून मायबोलीचा गोडवा

प्रमुख वक्ते बाबासाहेब सौदागर यांनी आपल्या मनोगतात बहिणाबाई चौधरी यांच्या कवितांचे संदर्भ देत अहिराणी भाषेतील जीवनानुभव, ग्रामीण संस्कृती, नातेसंबंध आणि लोकजीवनातील सहजसुंदर तत्त्वज्ञान उलगडले. बहिणाबाईंच्या कवितांमधील शब्दांची ताकद, अनुभवांची खोली आणि साध्या भाषेतून व्यक्त होणारे जीवनाचे तत्त्वज्ञान त्यांनी रसिकांसमोर प्रभावीपणे मांडले.

बहिणाबाईंच्या कविता सादर करताना त्यांनी आपल्या घरातील जुन्या आठवणींनाही उजाळा दिला. त्यांच्या बालपणीच्या आठवणी सांगताना आजीला कवितांच्या ओळी सहज गाता येत असत; मात्र तिने औपचारिक शिक्षण घेतलेले नव्हते, असे त्यांनी नमूद केले. या आठवणीतून लोकपरंपरेतून जपले जाणारे ज्ञान, मौखिक साहित्याची समृद्ध परंपरा आणि ग्रामीण जीवनातील काव्यात्मता अधोरेखित झाली.

बहिणाबाईंच्या कवितांमधून व्यक्त होणारी मातीशी असलेली नाळ आणि अहिराणी भाषेतील सहजता यांचा उल्लेख करत त्यांनी मातृभाषेचे महत्त्व पटवून दिले. भाषेचे सौंदर्य केवळ व्याकरणात नसून ती जगणाऱ्या माणसांच्या अनुभवांत, भावनांत आणि संस्कृतीत दडलेले असते, हा विचार त्यांच्या सादरीकरणातून प्रकर्षाने जाणवला.

“मराठी आपली आई, हिंदी मावशी आणि इंग्रजी मानलेली मेव्हणी!”

मराठी भाषेच्या स्थानाविषयी बोलताना सौदागर यांनी अत्यंत मिश्कील; परंतु विचारप्रवर्तक शब्दांत भाषिक नात्यांची मांडणी केली. “मराठी भाषा आपली आई आहे, हिंदी आपली मावशी आहे, तर इंग्रजी भाषा सातासमुद्रापारून आलेली मानलेली मेव्हणी आहे,” अशा आशयाच्या त्यांच्या विधानाने उपस्थितांमध्ये उत्सुकता निर्माण केली.

मातृभाषेचा अभिमान बाळगणे आणि इतर भाषांचाही आदर करणे, या भूमिकेचा त्यांच्या भाषणातून प्रत्यय आला. मराठी भाषेचे भविष्य उज्ज्वल असल्याचा विश्वास व्यक्त करताना त्यांनी दैनंदिन जीवनात मराठीचा वापर, मायबोलीचे जतन आणि नव्या पिढीपर्यंत भाषिक वारसा पोहोचविण्याची आवश्यकता अधोरेखित केली.

शब्दांच्या अर्थछटांमधून त्यांनी अनेक रंजक उदाहरणे दिली. ‘वायू’ आणि ‘युवा’, ‘लढा’ आणि ‘ढाल’ यांसारख्या शब्दांचा उल्लेख करून भाषेतील शब्दवैभवाकडे लक्ष वेधले. मराठीतील शब्द, त्यांचे अर्थ आणि त्यामागील भावविश्व यांची ओळख करून देताना त्यांनी भाषिक जाणीव अधिक समृद्ध करण्याचा प्रयत्न केला.

संघर्षातून साकारले गीतकार होण्याचे स्वप्न

बाबासाहेब सौदागर यांनी आपल्या चित्रपटसृष्टीतील प्रवासाचेही मनमोकळेपणाने कथन केले. गीतकार होण्याचे स्वप्न उराशी बाळगून त्यांनी केलेला संघर्ष, वाटेत आलेल्या अडचणी आणि अखेर मराठी चित्रपटांसाठी गीतलेखन करण्याची मिळालेली संधी यांचा त्यांनी आढावा घेतला.

“मला गीतकार व्हायचे होते. गाण्याने मला भरपूर काही दिले,” या भावनेतून त्यांनी आपल्या कलाप्रवासाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली. गीतलेखनाच्या क्षेत्रात अनेकदा अडचणींचा सामना करावा लागला, काही प्रसंगी अन्याय झाल्याची भावना निर्माण झाली; तरीही त्यांनी आपला प्रयत्न सोडला नाही. सातत्य, जिद्द आणि कलेवरील निष्ठा यांच्या जोरावर आपले स्वप्न साकार झाल्याचे त्यांनी सांगितले.

ज्येष्ठ गीतकार ग. दि. माडगूळकर यांच्या नावाने पुरस्कार मिळाल्याचा उल्लेख करत त्यांनी आपल्या साहित्यिक आणि सांगीतिक प्रवासातील महत्त्वाच्या टप्प्यांना उजाळा दिला. चित्रपटांसाठी अनेक गाणी लिहिण्याबरोबरच त्यांनी लावण्याही रचल्या. त्यांच्या लेखणीतून विविध भावछटांचे दर्शन घडल्याचे त्यांनी सांगितले.

“मी गाण्यावर जगत आलो,” या त्यांच्या भावनेतून गीतलेखन ही केवळ उपजीविकेची बाब नसून जीवनाला अर्थ देणारी साधना असल्याचे स्पष्ट झाले.

निसर्गकवितांतून हिरव्या ऋतूंचे भावविश्व

‘हिरव्या ऋतुंचा रंगमहल’ या विषयाला साजेसे स्वरचित निसर्गकाव्यही सौदागर यांनी सादर केले. निसर्गातील रंग, ऋतूंचे बदल, माणसाचे निसर्गाशी असलेले नाते आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या भावभावना यांचे चित्रण त्यांच्या कवितांतून उलगडले.

गीतकार, कवी आणि पटकथा-संवाद लेखक म्हणून विविध साहित्यप्रकार हाताळताना मिळालेल्या अनुभवांचे दर्शन त्यांच्या सादरीकरणातून घडले. कधी कवितेतील हळवे भाव, कधी ग्रामीण जीवनातील सहज विनोद, तर कधी भाषेच्या अस्मितेचा विचार अशा विविध छटांमुळे व्याख्यानाला एकसुरीपणा न येता रसिकांना साहित्याच्या अनेक पैलूंचा आनंद घेता आला.

चित्रपटातील गीते, लावणी, निसर्गकविता आणि बहिणाबाईंच्या अहिराणी कवितांचा संगम साधत त्यांनी व्याख्यानाला सांगीतिक आणि साहित्यिक मैफलीचे स्वरूप दिले.

“वैचारिक कार्याला प्रसिद्धी कमी मिळते; पण त्याचे मोल मोठे!”

कार्यक्रमाचे प्रमुख अतिथी सेवानिवृत्त उपविभागीय पोलीस अधिकारी वासुदेव देसले यांनी आपल्या मनोगतात मराठी वाङ्मय मंडळाच्या कार्याचे कौतुक केले. मंडळाला मोठा ऐतिहासिक वारसा लाभला असून, अशा व्याख्यानमालांमधून समाजाला विचारांची दिशा मिळते, असे त्यांनी नमूद केले.

व्याख्याता आणि प्रबोधनकार यांच्या भूमिकेतील फरक समजून घेण्याची गरज व्यक्त करत त्यांनी व्याख्यानांच्या माध्यमातून ज्ञान, विचार आणि अनुभव यांची देवाणघेवाण होत असल्याचे सांगितले. बहिणाबाई चौधरी यांच्या साहित्याचा तसेच सुनील भट्ट यांच्या संदर्भाचा उल्लेख करून त्यांनी साहित्यिक आणि वैचारिक कार्याचे महत्त्व अधोरेखित केले.

वैचारिक कार्यक्रमांना अपेक्षित प्रसिद्धी मिळत नसल्याची खंत व्यक्त करतानाच अशा उपक्रमांना समाजाने अधिक पाठबळ द्यावे, असे आवाहन त्यांनी केले. अहिराणी भाषेचे जतन आणि मराठी भाषेचा सन्मान या दोन्ही गोष्टी महत्त्वाच्या असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

मान्यवरांच्या उपस्थितीत कार्यक्रमाची रंगत

कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी मराठी वाङ्मय मंडळाचे अध्यक्ष डॉ. अविनाश जोशी होते. विचारपीठावर सेवानिवृत्त उपविभागीय पोलीस अधिकारी वासुदेव देसले, मंडळाचे पदाधिकारी विवेक भांडारकर, कार्यवाह प्रदीप साळवी, सोमनाथ ब्रह्मे आणि संदीप घोरपडे उपस्थित होते.

कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन मंडळाच्या सदस्य सौ. वसुंधरा दशरथ लांडगे आणि कांचन शहा यांनी केले. प्रमुख वक्ते बाबासाहेब सौदागर यांचा परिचय वसुंधरा दशरथ लांडगे यांनी करून दिला.

यावेळी विविध क्षेत्रांतून मंडळाच्या उपक्रमांना सहकार्य करणारे देणगीदार प्रा. एस. ओ. माळी, मंगेश वैद्य, एस. सी. तेले आणि अजय रोडगे यांचा मान्यवरांच्या हस्ते सत्कार करण्यात आला. मंडळाच्या साहित्यिक आणि सांस्कृतिक कार्याला सहकार्य करणाऱ्या व्यक्तींच्या योगदानाचा गौरव यावेळी करण्यात आला.

कार्यक्रमात दिवंगत अभिनेते नाना पाटेकर आणि अभिनेत्री मधु तांबळी यांच्या आठवणींनाही उजाळा देण्यात आला. त्यांच्या स्मृतींना भावपूर्ण श्रद्धांजली अर्पण करून कलाक्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाचे स्मरण करण्यात आले.

साहित्यसंस्कृतीचा वारसा जपणारी व्याख्यानमाला

अमळनेरला लाभलेली साहित्यिक परंपरा समृद्ध करण्यासाठी मराठी वाङ्मय मंडळ सातत्याने विविध उपक्रम राबवत आहे. शारदीय व्याख्यानमालेच्या माध्यमातून साहित्यिक, विचारवंत, कलाकार आणि विविध क्षेत्रांतील अनुभवी व्यक्तींना श्रोत्यांशी संवाद साधण्याची संधी मिळत आहे.

बाबासाहेब सौदागर यांच्या व्याख्यानातून मातृभाषेचा अभिमान, बहिणाबाईंच्या कवितांचे महत्त्व, ग्रामीण संस्कृतीचे वैभव, निसर्गाविषयीची संवेदनशीलता आणि संघर्षातून यश मिळविण्याची प्रेरणा असे अनेक विषय समोर आले. केवळ मनोरंजन न करता विचारांना चालना देणे आणि नव्या पिढीला साहित्याशी जोडणे, हे अशा उपक्रमांचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य असल्याचे या कार्यक्रमातून दिसून आले.

शारदीय व्याख्यानमालेचे हे दुसरे पुष्प साहित्य, भाषा आणि कलाविश्वातील अनुभवांची समृद्ध मेजवानी ठरले. कार्यक्रमाच्या यशस्वितेसाठी मंडळाच्या पदाधिकाऱ्यांनी परिश्रम घेतले. यावेळी मोठ्या संख्येने साहित्यप्रेमी आणि श्रोते उपस्थित होते.